Ngoại trưởng Marco Rubio công bố lệnh trong thông cáo và video đăng trên mạng xã hội. Ông nói: “Tổng thống Trump sẽ không bao giờ cho phép Tòa án Hình sự Quốc tế truy tố người Mỹ. Đó là lý do hôm nay Hoa Kỳ đang trừng phạt Tòa án Hình sự Quốc tế. Chúng tôi sẽ cấm giao dịch với tòa án bất hảo này, cắt nguồn lực và làm tê liệt khả năng hoạt động của nó.”
Ông thêm: “Hoặc ICC sẽ kết thúc các mối đe dọa, hoặc chúng tôi sẽ kết thúc ICC. Chúng tôi kỳ vọng các đồng minh — nhiều nước là thành viên ICC và dựa vào quân nhân Mỹ để phòng thủ — kiềm chế tòa án bất hảo này. Nếu họ không làm, Hoa Kỳ sẽ tiếp tục chiến dịch tháo dỡ ICC từng mảnh, cho đến khi người Mỹ không còn bị đe dọa.”
Ngoại trưởng Marco Rubio tại Athens. Nguồn: Rio Times
Mỹ chưa bao giờ gia nhập ICC. Washington phản đối từ lâu việc tòa này điều tra binh sĩ Mỹ tại Afghanistan và lệnh bắt giữ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant năm 2024. Trước đây, chính quyền đã trừng phạt 17 thẩm phán và quan chức ICC. Lần này là lần đầu trừng phạt cả thể chế.
Bộ Tài chính cấp bốn giấy phép chung, trong đó có giấy phép 180 ngày cho phép một số giao dịch duy trì hoạt động, cùng ngoại lệ cho viễn thông, phần mềm, lương hưu và giao dịch liên quan đến người bị giam. Bộ Ngoại giao nói khoảng thời gian sáu tháng nhằm cho ICC thời gian thể hiện tiến bộ ngoại giao và pháp lý về các mối quan ngại của Mỹ, và có thể được điều chỉnh.
Ủy ban Nobel trao giải cho Pillay, 85 tuổi, “vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật quốc tế”, mở đường cho một “trật tự pháp lý toàn cầu toàn diện hơn”. Ủy ban mô tả giải thưởng là cử chỉ ủng hộ các tòa án quốc tế trong lúc “thẩm phán và thể chế luật quốc tế đang bị tấn công chính trị”. Pillay từng ngồi ở Phòng Phúc thẩm ICC từ 2003 đến 2008 và từng là Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc.
Hôm 10/10, Pillay nói qua video tại Trung tâm Nobel Hòa bình ở Oslo: “Có rất nhiều căng thẳng và lo lắng về sự tồn tại tiếp tục của các tòa án quốc tế, chủ yếu là Tòa án Hình sự Quốc tế ở The Hague. Quan trọng nhất, lệnh trừng phạt đã được một quốc gia công bố chống lại các thẩm phán, chỉ vì các lệnh tư pháp họ ban hành. Điều này chưa từng nghe, không thể chấp nhận được.”
ICC nói lệnh trừng phạt là đòn tấn công vào pháp quyền và nền tảng của trật tự pháp lý quốc tế. Phó Công tố viên Nazhat Shameem Khan nói với Reuters: “Lệnh trừng phạt nhằm phá hoại pháp quyền quốc tế và công việc mà một thể chế tư pháp độc lập đang làm. Công việc của chúng tôi sẽ tiếp tục trên mọi tình huống, điều tra và truy tố.” Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres gọi đây là “đòn nghiêm trọng vào nỗ lực chung của chúng ta theo đuổi công lý hình sự quốc tế, trong đó ICC là một trụ cột chính.”
ICC đặt trụ sở tại Hà Lan, thành viên EU và NATO. Nhiều đồng minh châu Âu của Mỹ là thành viên ICC. Rubio kêu gọi các nước này, trong đó có Anh, “kiềm chế” thể chế. Mỹ và các đồng minh đang ở thế đối đầu ngoại giao về vấn đề này.
Nhận định:
Rubio nói lệnh được cấu trúc để cho ICC và các quốc gia thành viên cơ hội giải quyết mối quan ngại của Mỹ. Bộ Ngoại giao nói khoảng 180 ngày “nhằm cung cấp thời gian” cho tòa “thể hiện tiến bộ có ý nghĩa về các giải pháp ngoại giao và pháp lý giải quyết các mối quan ngại cơ bản của Mỹ liên quan đến ICC”, và có thể được điều chỉnh tùy kết quả.
Khan, phó công tố viên ICC, nói với Reuters công việc của tòa sẽ không dừng. Bà mô tả lệnh trừng phạt là nhằm phá hoại pháp quyền quốc tế. Ủy ban Nobel, khi trao giải cho Pillay, đã nêu bối cảnh “thẩm phán và thể chế luật quốc tế đang bị tấn công chính trị”, dù không nêu tên quốc gia nào.
Điểm cần giữ: Mỹ chưa từng gia nhập ICC và từ lâu phản đối thẩm quyền của tòa đối với công dân Mỹ. Lệnh mới nâng từ trừng phạt cá nhân lên trừng phạt thể chế, với thời gian ân hạn và một số ngoại lệ. ICC nói công việc điều tra và truy tố vẫn tiếp tục. Chưa có tuyên bố nào từ các nước châu Âu lớn về việc rút khỏi ICC hay thay đổi tài trợ.
