OpenAI nổi lên như một hiện tượng công nghệ chỉ sau một thời gian ngắn với sự bùng nổ của ChatGPT. Công ty nhanh chóng trở thành trung tâm của cuộc đua trí tuệ nhân tạo toàn cầu, thu hút hàng trăm triệu người dùng và buộc các đối thủ phải đổ tiền bạc, nhân sự để đuổi kịp. Trong bối cảnh đó, hai ông lớn Microsoft và Apple đã sớm đặt niềm tin cùng nguồn lực tài chính vào OpenAI, kỳ vọng tận dụng công nghệ này để củng cố vị thế của mình. Tuy nhiên, chỉ sau vài năm, những liên minh ban đầu đầy hứa hẹn lại kết thúc hoặc rạn nứt nghiêm trọng, để lại nhiều bài học về sự cân bằng quyền lực trong ngành công nghệ.
Mối quan hệ với Microsoft là ví dụ điển hình nhất. Hãng phần mềm Mỹ rót 1 tỷ USD vào OpenAI từ năm 2019, ngay sau khi Elon Musk rút lui vì bất đồng. Đến năm 2023, khi ChatGPT gây sốt toàn cầu, Microsoft tiếp tục cam kết thêm 13 tỷ USD. Satya Nadella không chỉ là nhà đầu tư mà còn là người bảo vệ đắc lực cho CEO Sam Altman trong cuộc khủng hoảng sa thải bất ngờ cuối năm 2023. Đổi lại, Microsoft được coi là “đại lý độc quyền” trong việc khai thác sức mạnh tính toán, giao diện lập trình và nhiều nghiên cứu của OpenAI. Mối quan hệ này từng được ví như một liên minh chiến lược hoàn hảo, giúp cả hai cùng phát triển mạnh mẽ trong kỷ nguyên AI.
Tuy nhiên, đến cuối tháng 4 năm nay, hai bên công bố thỏa thuận mới, chính thức chấm dứt giai đoạn độc quyền. OpenAI giờ được tự do cung cấp và thương mại hóa các mô hình AI ngoài hệ sinh thái Microsoft, đồng thời giới hạn việc chia sẻ doanh thu. Microsoft vẫn giữ vai trò đối tác chiến lược, cung cấp hạ tầng đám mây và hưởng lợi từ khoản đầu tư ban đầu, nhưng theo đánh giá của Bloomberg, “về cơ bản họ đã chấm dứt hợp tác” theo cách cũ. Thỏa thuận này diễn ra chỉ vài tuần sau khi Financial Times đưa tin Microsoft cân nhắc hành động pháp lý liên quan đến thương vụ điện toán đám mây trị giá 50 tỷ USD giữa Amazon và OpenAI. Hãng phần mềm Mỹ lo ngại OpenAI đã vi phạm hợp đồng độc quyền bằng cách bắt tay với bên thứ ba. Dù hiện tại hai bên vẫn đang đàm phán, sự kiện này cho thấy OpenAI đang chủ động tìm kiếm sự độc lập hơn trong hạ tầng và nguồn thu.
Câu chuyện với Apple có những điểm tương đồng nhưng cũng mang tính chất riêng. Năm 2024, Apple chính thức hợp tác với OpenAI, đưa ChatGPT tích hợp vào các sản phẩm vốn có hàng tỷ người dùng. Động thái này được xem là thắng lợi kép: Apple nhanh chóng bắt kịp xu hướng AI mà không cần tự xây dựng toàn bộ từ đầu, còn OpenAI được tiếp cận hệ sinh thái khổng lồ của Apple. Tuy nhiên, không lâu sau, OpenAI thực hiện bước đi khiến Apple không hài lòng. Công ty mua lại IO – startup thiết bị AI do cựu phó chủ tịch Apple Jony Ive sáng lập – với giá 6,5 tỷ USD và công khai kế hoạch chế tạo thiết bị phần cứng. Thiết bị này, theo một số mô tả, có thể là một wearable hoặc gadget AI độc lập, tiềm ẩn khả năng cạnh tranh gián tiếp với iPhone trong tương lai.
Phản ứng của Apple đến nhanh và quyết liệt. Công ty đã đưa OpenAI ra tòa, cáo buộc đối tác cũ đánh cắp bí mật kinh doanh để phát triển thiết bị phần cứng. Đơn kiện chỉ ra việc OpenAI triển khai chiến dịch tuyển dụng rộng rãi, lôi kéo hơn 400 cựu nhân viên Apple trong những năm qua, trong đó có Chang Liu (cựu kỹ sư hệ thống chip cấp cao) và Tang Yew Tan (cựu phó chủ tịch thiết kế sản phẩm iPhone và Apple Watch). Apple cho rằng OpenAI đã tận dụng thông tin mật thông qua các kênh này cùng mối quan hệ với nhà cung ứng linh kiện. Đây không phải lần đầu Apple dùng pháp lý để bảo vệ vị thế iPhone – họ từng kiện Samsung từ năm 2011 – nhưng việc chọn cách này với một đối tác chiến lược gần đây cho thấy mâu thuẫn đã đến mức không thể hòa giải.
Nguyên nhân sâu xa của những rạn nứt này không chỉ nằm ở các thỏa thuận hợp đồng. Một phần quan trọng đến từ phong cách lãnh đạo của Sam Altman. Nhiều nguồn tin, trong đó có điều tra của New Yorker, mô tả ông là người khó nắm bắt, không nhất quán trong giao tiếp với đồng nghiệp cũ và đối tác. Tham vọng của OpenAI cũng ngày càng lớn: từ một công ty tập trung vào mô hình ngôn ngữ, họ chuyển sang xây dựng hệ sinh thái phần cứng và hạ tầng riêng, điều có thể đe dọa trực tiếp đến “sân chơi” của Microsoft (đám mây) và Apple (thiết bị tiêu dùng). Đối với các ông lớn, việc đầu tư ban đầu nhằm mục đích kiểm soát hoặc tận dụng công nghệ, chứ không phải để tạo ra một đối thủ tiềm năng. Khi OpenAI thể hiện rõ ý định độc lập và cạnh tranh, sự tin tưởng vốn mong manh trong quan hệ startup – big tech dễ dàng tan vỡ.
Tác động của những diễn biến này lan rộng hơn phạm vi hai công ty. Về phía OpenAI, việc chấm dứt độc quyền với Microsoft mang lại không gian linh hoạt hơn trong việc hợp tác với nhiều bên (như Amazon), nhưng cũng đồng nghĩa phải tự chủ hơn về hạ tầng – một thách thức lớn về chi phí và nguồn lực. Vụ kiện từ Apple có thể làm chậm hoặc phức tạp hóa kế hoạch phần cứng, đồng thời ảnh hưởng đến hình ảnh và khả năng thu hút nhân tài. Về mặt ngành, câu chuyện này phản ánh xu hướng chung: khi AI trưởng thành, các liên minh ban đầu dựa trên vốn và công nghệ sẽ nhường chỗ cho cạnh tranh khốc liệt hơn. Nó cũng đặt ra câu hỏi về mức độ kiểm soát mà big tech nên có đối với các startup AI, đặc biệt khi các thương vụ đầu tư tỷ đô thường đi kèm điều khoản độc quyền hoặc ưu đãi.
Từ góc nhìn kinh tế rộng hơn, những rạn nứt này cho thấy rủi ro cao trong mô hình “đầu tư chiến lược” giữa gã khổng lồ và startup đổi mới. Microsoft và Apple từng kỳ vọng thu về lợi ích lâu dài từ OpenAI, nhưng tham vọng của startup lại đẩy họ vào vị thế đối thủ. Jim Cramer, chuyên gia tài chính nổi tiếng, nhận định vụ kiện của Apple là “nặng ký” vì đây không phải hành động Apple thường làm – họ có đội ngũ pháp lý mạnh và không kiện tụng chỉ để gây áp lực. Điều này cho thấy mức độ nghiêm trọng mà Apple gán cho cáo buộc đánh cắp bí mật.
Tổng thể, OpenAI đang ở giai đoạn chuyển mình quan trọng: từ một startup được “nuôi dưỡng” bởi big tech sang một thực thể độc lập hơn, nhưng cũng dễ bị tổn thương hơn trước các xung đột pháp lý và cạnh tranh. Liệu công ty có thể duy trì đà tăng trưởng mà không dựa dẫm vào các đối tác cũ, hay sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức pháp lý và tài chính hơn nữa? Câu trả lời sẽ phần nào định hình tương lai của ngành AI trong những năm tới – một cuộc đua không chỉ về công nghệ mà còn về quyền lực và sự độc lập.
Tác giả / Nguồn:
Bảo Lâm (tổng hợp và phân tích dựa trên thông tin từ Business Insider, Financial Times, Reuters cùng các nguồn tin tức công nghệ uy tín).