Trong kỷ nguyên AI tạo sinh, việc xuất bản sách chưa bao giờ dễ dàng đến thế. Chỉ với vài lệnh prompt và chi phí tối thiểu, bất kỳ ai cũng có thể trở thành “tác giả” với hàng chục, thậm chí hàng trăm cuốn sách. Tuy nhiên, sự bùng nổ này đang đi kèm với những lo ngại nghiêm trọng về chất lượng, tính xác thực và tác động lâu dài đến niềm tin của độc giả.
Phóng viên công nghệ Kashmir Hill của The New York Times đã thực hiện một cuộc điều tra sâu sắc hé lộ thực trạng đáng báo động. Hill vô tình phát hiện cuốn tiểu sử mang tên mình – The Biography of Kashmir Hill – được bán trên Amazon với giá 26,99 USD cho bản bìa cứng. Tác giả được ghi là John Crane Miller. Sau khi mua và đọc, Hill nhận ra cuốn sách là sự pha trộn kỳ lạ giữa thông tin công khai về bà và hàng loạt chi tiết bịa đặt, lặp lại máy móc – dấu hiệu điển hình của nội dung do AI sinh ra.
Những cuốn sách do AI viết về các nhà lãnh đạo Canada. Ảnh: The Globe and Mail.
Từ một trường hợp cá nhân đến hiện tượng phổ biến
Đây không phải trường hợp cá biệt. Trước thềm bầu cử ở Scotland, hàng loạt tiểu sử AI sai lệch về các nhà lãnh đạo địa phương xuất hiện trên Amazon. Tương tự, tiểu sử của J.K. Rowling bị viết sai tên trên bìa, còn các chính trị gia Canada trở thành “nạn nhân” của những cuốn sách bịa đặt kèm chỉnh sửa hình ảnh.
Số liệu thống kê cho thấy sự bùng nổ rõ rệt: Năm 2022, Amazon chứng kiến khoảng 100.000 cuốn sách điện tử mới. Đến cuối năm 2025, con số này tăng lên hơn 300.000 cuốn mỗi tháng – gấp ba lần so với thời điểm trước khi ChatGPT ra mắt. Hầu hết các cuốn sách này đều có tên tác giả “thật”, tiểu sử chi tiết (dù mơ hồ) và thậm chí ảnh đại diện.
Một trong những “tác giả” tiêu biểu là Bill Johns, người về hưu 70 tuổi sống tại Maryland (Mỹ). Sau khi nghỉ hưu năm 2024, Johns bắt đầu sử dụng ChatGPT để viết sách. Ông đã xuất bản hơn 445 cuốn với đủ thể loại, từ lịch sử tin tặc đến rượu vang và địa lý. Mục tiêu của ông là đạt giới hạn 10 cuốn sách/tuần – mức tối đa Amazon cho phép.
Quy trình của Johns khá đơn giản: cung cấp nguồn tài liệu cho AI, tạo từng chương, chỉnh sửa nhẹ và công khai ghi nhận sử dụng AI. Sách được in theo yêu cầu (print-on-demand). Doanh thu khiêm tốn nhưng ổn định: vài trăm cuốn/tháng, mang về khoảng 7 USD/bản. Mùa lễ hội 2025, ông bán được 821 cuốn, thu về gần 6.000 USD.
Trách nhiệm của Amazon và rủi ro xã hội
Amazon hiện cho phép xuất bản sách do AI tạo ra miễn là không ảnh hưởng đến “trải nghiệm khách hàng”. Nền tảng không bắt buộc dán nhãn rõ ràng nội dung AI, dù nhận được áp lực từ Hiệp hội Tác giả Mỹ và nhiều tổ chức khác.
Sam Stockwell, chuyên gia tại Viện Alan Turing (London), cảnh báo: “Với khả năng thu thập dữ liệu khổng lồ từ Internet, AI có thể tạo ra các tiểu sử chuyên nghiệp về bất kỳ nhân vật công chúng nào. Vì văn bản khó phát hiện hơn hình ảnh hay video, những cuốn sách này có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhận thức và niềm tin của độc giả”.
Các ví dụ sai lệch như cuốn tiểu sử Thủ hiến Scotland John Swinney bị gán “một nửa dòng máu Ba Lan” hay thông tin sai về J.K. Rowling cho thấy rủi ro rõ nét. Trong bối cảnh bầu cử và sự kiện chính trị lớn, nội dung kém chất lượng có thể lan truyền nhanh chóng, gây nhầm lẫn dư luận.
Tương lai ngành xuất bản
Hiện tượng sách AI đặt ra bài toán khó cho toàn ngành: làm sao cân bằng giữa dân chủ hóa sáng tạo (ai cũng có thể xuất bản) và duy trì tiêu chuẩn chất lượng, tính xác thực. Nhiều chuyên gia cho rằng Amazon cần có cơ chế kiểm duyệt chặt chẽ hơn, yêu cầu dán nhãn AI rõ ràng và tăng cường xác minh thông tin cho tiểu sử, sách lịch sử.
Trong khi đó, các tác giả truyền thống bày tỏ lo ngại về cạnh tranh không lành mạnh. Bill Johns – dù thành công với mô hình AI – cũng thừa nhận nội dung của ông chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí nhanh, không thay thế được sách nghiên cứu sâu.
Khi AI ngày càng tinh vi, câu hỏi không còn là “sách AI có nên tồn tại” mà là “chúng ta sẽ kiểm soát và sử dụng chúng như thế nào để phục vụ tri thức thay vì làm ô nhiễm không gian thông tin”.
Nguồn tham khảo:
The New York Times (Kashmir Hill), The Times, Scotsman, The Globe and Mail, Amazon KDP reports (cập nhật tháng 7/2026).
Tác giả: Biên tập viên chuyên mục Công nghệ – VietLinker News.