Lạm dụng AI: “Cứu cánh” ngắn hạn hay “liều thuốc độc” làm con người ngốc dần?

Chỉ cần gõ một câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên, ChatGPT, Claude hay Gemini có thể giải bài tập, viết luận, soạn email, lập trình, lên kế hoạch du lịch… Hiệu quả tức thì khiến AI trở thành “trợ lý đắc lực” ở mọi lĩnh vực. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy, giới khoa học đang gióng lên hồi chuông cảnh báo ngày càng mạnh mẽ: lạm dụng AI có thể khiến con người… ngốc đi.

Khi bộ não “được nghỉ phép”

Một nghiên cứu hợp tác Anh – Mỹ với hơn 1.200 người tham gia (đang chờ bình duyệt) cho thấy: dùng AI để giải toán hay đọc hiểu giúp cải thiện kết quả ngay lập tức, nhưng về lâu dài lại làm giảm cả thành tích lẫn động lực cố gắng khi không còn công cụ hỗ trợ. “Sự kiên trì là nền tảng của việc tiếp thu kỹ năng và là chỉ báo mạnh mẽ nhất về khả năng học tập dài hạn”, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.

Grace Liu, nghiên cứu sinh tiến sĩ Đại học Carnegie Mellon, tác giả chính, nhận định: “AI đặc biệt nguy hiểm vì nó không phải công cụ chuyên biệt cho một nhiệm vụ. Nó có thể thay thế gần như mọi hoạt động trí tuệ.”

Nghiên cứu của MIT năm ngoái từng gây chấn động khi kết luận sinh viên dùng AI tạo sinh để viết luận có kỹ năng tư duy phản biện kém hơn rõ rệt. Giảng viên văn học Tyler Jagt chia sẻ thực tế đau lòng: không một sinh viên nào của ông đọc hết bài luận 20 trang, trong khi chính ông cách đây 10 năm vẫn làm được. Một em thú nhận “liên tục mất mạch suy nghĩ”.

Jagt cảnh báo: “Chuyển giao khó khăn cho chatbot không giúp sinh viên có thời gian làm việc cao cấp hơn, mà tước đi cơ hội rèn luyện trí óc để thực hiện bất kỳ công việc nhận thức sâu sắc nào.”

Y tế và công nghệ: Kỹ năng chuyên môn bị “mài mòn”

Không chỉ học sinh. Nghiên cứu trên tạp chí The Lancet Gastroenterology and Hepatology với các bác sĩ Ba Lan đã thực hiện hơn 2.000 ca nội soi cho thấy: sau khi sử dụng AI hỗ trợ phát hiện u tuyến, tỷ lệ phát hiện của bác sĩ khi không có AI giảm từ 28,4% xuống còn 22,4%. Các tác giả kết luận AI khiến bác sĩ “giảm động lực, kém tập trung và ít chịu trách nhiệm hơn”.

Thử nghiệm của Anthropic với 52 kỹ sư phần mềm cũng cho kết quả tương tự: nhóm dùng AI chỉ đạt 50% điểm kiểm tra kiến thức sau nhiệm vụ, trong khi nhóm không dùng đạt 67%.

Bản chất con người: “Tiết kiệm năng lượng” đến mức nguy hiểm

Chuyên gia tâm lý nhận thức Johann Chevalere (CNRS, Pháp) giải thích: con người vốn có xu hướng tiết kiệm năng lượng nhận thức cực mạnh. AI tiếp tay cho thói quen này. “Nếu một hoạt động không bao giờ được thực hiện, bộ não sẽ không duy trì những kết nối không sử dụng.”

Khác với máy tính bỏ túi (chỉ tính toán, con người vẫn phải suy luận), AI có thể “làm hết từ A đến Z”, khiến người dùng mất cơ hội luyện tập tư duy.

Một số người mặc nhiên ngôn ngữ chuẩn hóa của AI là chuyên nghiệp và giàu tính thuyết phục, vì vậy dù không dùng thường xuyên họ vẫn tự điều chỉnh cách viết cho giống máy móc hơn (Ảnh minh họa: Getty).

Giải pháp đang được triển khai

Trước áp lực, các ông lớn AI bắt đầu thay đổi. ChatGPT có “chế độ học tập”, Gemini có “học với hướng dẫn” theo phương pháp Socratic (gợi ý, đặt câu hỏi thay vì đưa đáp án). Microsoft Copilot tích hợp cảnh báo sai sót và nhắc người dùng kiểm chứng thông tin.

Đại diện Microsoft thừa nhận: “Nguy cơ chuyển giao gánh nặng nhận thức là có thật, đặc biệt với những nhiệm vụ quan trọng cho sự phát triển kỹ năng. Con người cần được đào tạo để dùng AI đúng cách.”

Kết luận: Thích nghi thông minh, chứ không phải phụ thuộc

Hiện vẫn thiếu các nghiên cứu dài hạn quy mô lớn về tác động của AI lên não bộ. Nhưng một điều đã rõ: AI là công cụ mạnh mẽ, nhưng cũng là “con dao hai lưỡi”. Nếu dùng để thay thế hoàn toàn nỗ lực tư duy, con người sẽ mất dần chính những năng lực tạo nên sự khác biệt của mình.

Như Chevalere nhận định: “Chúng ta sẽ thích nghi với cuộc cách mạng này giống như từng thích nghi với những cuộc cách mạng trước. Nhưng chỉ khi chúng ta biết cách sử dụng nó một cách thông minh.”

Câu hỏi đặt ra cho mỗi chúng ta hôm nay không phải là “có nên dùng AI hay không”, mà là: “Làm sao để AI nâng tầm trí tuệ con người, thay vì thay thế nó?”

Nguồn tham khảo

• Nghiên cứu MIT, nghiên cứu Anh-Mỹ (Grace Liu – Carnegie Mellon), The Lancet Gastroenterology and Hepatology, thử nghiệm Anthropic
• Phỏng vấn Tyler Jagt (The Chronicle of Higher Education), Johann Chevalere (CNRS), đại diện Microsoft
• AFP, Reuters và các nguồn khoa học uy tín
• Tác giả: Biên tập viên VietLinker (tổng hợp, phân tích và biên tập)