Cuộc đối đầu pháp lý gay gắt giữa giới xuất bản và gã khổng lồ công nghệ Google đang leo thang khi ba nhà xuất bản lớn và một tác giả nổi tiếng đệ đơn kiện lên tòa án liên bang tại New York. Theo The Guardian, vụ kiện nhắm vào việc Google sử dụng trái phép hàng triệu cuốn sách có bản quyền để huấn luyện mô hình AI Gemini – một trong những vụ vi phạm bản quyền quy mô lớn nhất từ trước đến nay.
Các bên khởi kiện và lập luận chính
Ông lớn xuất bản Hachette là một trong những bên khởi kiện Google. Ảnh: Al Jazeera.
Nguyên đơn bao gồm Hachette Book Group, Cengage Learning, Elsevier và tác giả Scott Turow (người từng giữ chức Chủ tịch Hiệp hội Nhà văn Mỹ). Họ cáo buộc Google sao chép toàn bộ sách từ các dịch vụ Google Books, Google Play Books và Google Scholar để huấn luyện AI thương mại mà không xin phép hay trả phí bản quyền.
Các dịch vụ này vốn chỉ cho phép hiển thị đoạn trích ngắn hoặc đề xuất sách điện tử, chứ không cho phép sử dụng để phát triển sản phẩm AI. Đơn kiện nhấn mạnh: “Vì khao khát duy trì vị thế thống trị, Google đã từ bỏ phương châm ‘Don’t be evil’ và thực hiện một trong những vụ vi phạm bản quyền tài liệu lớn nhất lịch sử.”
Hồ sơ nội bộ của Google được trích dẫn cho thấy công ty nhận thức rõ rủi ro pháp lý, thậm chí dự đoán có thể đối mặt khoản phạt “từ hàng chục đến hàng trăm tỷ USD”. Dù vậy, Google vẫn tiến hành sao chép sách để huấn luyện Gemini.
Về vụ kiện với Google hiện tại, Kirk Sigmon, luật sư chuyên về luật công nghệ và sở hữu trí tuệ tại KellDann Law, chia sẻ với Al Jazeera: “Trong vụ kiện này, lập luận về “sử dụng hợp lý” mà Gemini đưa ra có thể sẽ trở nên vô nghĩa do họ bị cáo buộc thu thập sách một cách bất hợp pháp. Đây là một vấn đề thú vị với nhiều khía cạnh phức tạp, một phần lớn là rất khó để chứng minh chính xác những tài liệu nào có hoặc không có trong tập dữ liệu dùng để huấn luyện AI”.
Tác hại đối với ngành xuất bản
Các nhà xuất bản lập luận rằng hành vi của Google gây thiệt hại trực tiếp đến doanh thu sách và quyền lợi tác giả. Đơn kiện đưa ra ví dụ cụ thể: Gemini có thể tạo ra một tiểu thuyết trinh thám dài 100 trang chỉ trong 20 phút với chi phí 39 cent, thay thế hoàn toàn cho tác phẩm gốc. “Không nhà xuất bản hay tác giả nào có thể cạnh tranh nổi.”
Một số tác phẩm bị đề cập bao gồm The Fifth Season của N.K. Jemisin và Who Could That Be at This Hour? của Lemony Snicket. Nguyên đơn yêu cầu tòa án tuyên bố vi phạm bản quyền, cấm hành vi tương tự trong tương lai, bồi thường thiệt hại tối đa và buộc Google tiêu hủy các bản sao vi phạm.
Bối cảnh làn sóng kiện tụng AI
Vụ kiện là phần của xu hướng tranh chấp pháp lý ngày càng gay gắt xung quanh AI tạo sinh. Nhiều tác giả và nhà xuất bản đã kiện Google, OpenAI, Anthropic, Meta với cáo buộc tương tự. Kết quả pháp lý vẫn phức tạp: một số phán quyết coi “sử dụng hợp lý” (fair use) áp dụng, trong khi Anthropic từng dàn xếp trả 1,5 tỷ USD.
Năm nay, hàng nghìn tác giả (Kazuo Ishiguro, Philippa Gregory, Richard Osman…) đã xuất bản “cuốn sách trắng” (không nội dung) để phản đối. Các chuyên gia như luật sư Kirk Sigmon và CEO Oli Huggins nhận định thách thức lớn là chứng minh nội dung huấn luyện và trách nhiệm của AI so với người dùng.
Vụ kiện đặt ra câu hỏi then chốt về ranh giới giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Nếu Google thua kiện, ngành AI có thể phải trả giá đắt cho dữ liệu huấn luyện, thúc đẩy các mô hình minh bạch và trả phí bản quyền. Ngược lại, phán quyết có lợi cho Google sẽ mở đường cho sự phát triển nhanh chóng của AI nhưng có nguy cơ làm suy yếu ngành xuất bản truyền thống.
Đối với cộng đồng sáng tạo và độc giả, đây là cuộc chiến quyết định tương lai của sách và nội dung chất lượng. EU và nhiều quốc gia cũng đang siết chặt quy định bản quyền AI, cho thấy xu hướng toàn cầu đang nghiêng về bảo vệ quyền tác giả.
Chính sách này nhắc nhở các nhà xuất bản Việt Nam và trên thế giới cần theo dõi chặt chẽ để bảo vệ tác quyền trong kỷ nguyên AI. Vụ việc vẫn đang diễn ra, kết quả sẽ có tác động sâu rộng đến ngành công nghiệp sáng tạo toàn cầu.