Ở Ấn Độ hôm nay, hình ảnh con gián không còn chỉ là loài côn trùng bị khinh miệt. Nó đã trở thành biểu tượng kháng cự của cả một thế hệ.
Tháng 5/2026, Chánh án Tòa án Tối cao Surya Kant trong một phiên xử đã ví những thanh niên thất nghiệp Ấn Độ như “những con gián” – không việc làm, không chỗ đứng trong nghề nghiệp, chỉ biết lên mạng công kích. Lời nói ấy vô tình thổi bùng ngọn lửa. Chỉ vài ngày sau, Abhijeet Dipke – chàng trai 30 tuổi, xuất thân tầng lớp Dalit, từng học truyền thông chính trị tại Đại học Boston – lập ra “Cockroach Janta Party” (Đảng Nhân dân Con Gián) như một trò châm biếm.
Chỉ trong thời gian ngắn, tài khoản mạng xã hội của họ cán mốc hàng chục triệu người theo dõi, vượt cả đảng cầm quyền BJP trên Instagram. Từ mỉa mai, phong trào nhanh chóng trở thành nghiêm túc.
Từ meme đến biểu tình đường phố
Dipke và những người ủng hộ không chỉ đăng status. Họ dựng trại tại Jantar Mantar – điểm biểu tình biểu tượng ở New Delhi – suốt hơn một tháng. Hàng nghìn thanh niên, sinh viên, thậm chí cả phụ huynh đưa con nhỏ theo, đòi Bộ trưởng Giáo dục Dharmendra Pradhan từ chức vì hàng loạt bê bối lộ đề thi.
Cuộc thi tuyển sinh y khoa NEET năm nay bị lộ đề ảnh hưởng hơn 2 triệu thí sinh. Nhiều em tự tử sau khi biết phải thi lại. Phong trào đòi bồi thường cho gia đình nạn nhân và chấn chỉnh toàn bộ hệ thống thi cử “bị thao túng”.
Ngày 20/7 vừa qua, hàng nghìn người cố gắng hành quân về Quốc hội. Cảnh sát dùng dùi cui, hơi cay, chặn metro và cắt internet. Nhiều người bị thương, nhưng người biểu tình vẫn hô vang: “Hãy thử xem nhà tù của các ông chứa được bao nhiêu!”
Nỗi đau thật sự của Gen Z Ấn Độ
Ấn Độ tăng trưởng GDP trên 7%/năm, giảm nghèo cực đoan ấn tượng. Nhưng theo các nhà kinh tế, khoảng 40% cử nhân dưới 25 tuổi thất nghiệp – mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Lương khởi điểm thực tế còn thấp hơn 10 năm trước. Nhiều người buộc phải làm lao động chân tay dù có bằng cấp.
Dipke nói thẳng: “Nếu bạn giàu, hệ thống nhảy múa theo ngón tay. Nếu nghèo, chẳng ai thèm ngó.” Bản thân anh từng chia sẻ một chiếc roti với người khác trong làng quê, và trải qua phân biệt chủng tộc ở Mỹ cũng không khác mấy so với kỳ thị đẳng cấp ở quê nhà.
Châm biếm sắc bén, chiến thuật thông minh
Phong trào dùng chính sự hài hước làm vũ khí. Họ kêu gọi mọi người ký tên lên tã trẻ em rồi gửi cho Bộ trưởng Giáo dục để “vá lỗ thủng đề thi”. Họ nhảy múa, đập xoong chảo đòi từ chức. Khi chính phủ khóa tài khoản X đầu tiên với lý do “an ninh quốc gia”, họ lập ngay tài khoản mới với slogan: “Gián không chết”.
Nhà hoạt động môi trường Sonam Wangchuk còn nhập cuộc tuyệt thực 18 ngày, sụt hơn 8kg, trước khi bị cảnh sát đưa đi.
Phản ứng của chính quyền và dư luận
Chính phủ Modi gọi họ là “đội quân B của khủng bố”, “muốn chia cắt đất nước”. Nhưng hôm 20/7, lần đầu tiên có tín hiệu nhượng bộ khi Bộ trưởng Y tế J.P. Nadda tiếp xúc ngắn với đại diện phong trào.
Giới phân tích nhận định đây là làn sóng bất mãn Gen Z sâu sắc nhất dưới thời Modi. Nó không chỉ về một bộ trưởng, mà về cả một hệ thống giáo dục và việc làm bị xem là “rigged” – bị dàn xếp.
Liệu “gián” có tạo ra thay đổi?
Cockroach Janta Party chưa phải đảng chính trị chính thức, nhưng đã trở thành diễn đàn lớn nhất của thanh niên Ấn Độ hiện nay. Họ kết nối với các phong trào Gen Z khác trên thế giới, từ Nepal đến châu Á.
Dipke khẳng định: “Chúng tôi không chỉ muốn một bộ trưởng từ chức. Chúng tôi muốn hệ thống phải lắng nghe.”
Từ một lời miệt thị, “những con gián” đã bò ra ánh sáng và khiến cả bộ máy quyền lực Ấn Độ phải nhìn xuống. Liệu họ có đủ sức mạnh để tạo ra thay đổi thực chất, hay sẽ bị dập tắt như bao phong trào thanh niên trước đây? Câu trả lời đang được viết từng ngày trên đường phố New Delhi.
Nguồn tham khảo:
NPR, BBC, CNN, The New York Times, RFI, Al Jazeera (cập nhật tháng 5–7/2026)
Phát biểu của Abhijeet Dipke và các phát ngôn viên Cockroach Janta Party
Phân tích của các nhà kinh tế Rosa Abraham (Azim Premji University), Bhanu Joshi
Tác giả: Biên tập viên VietLinker (tổng hợp và phân tích chuyên sâu)