Cô Mai, 52 tuổi, chủ một tiệm nail nhỏ ở Garden Grove, vừa tính tiền payroll cho nhân viên vừa lắc đầu: “Khách vẫn có, nhưng tiền thuê tiệm, bảo hiểm, xăng xe, cái gì cũng lên. Bầu ai thì bầu, miễn sao gia đình mình thở được”. Câu nói giản dị ấy có lẽ là tâm trạng chung của nhiều gia đình Việt ở California trước cuộc bầu cử thống đốc năm 2026.
Ở Little Saigon, San Jose, Sacramento hay San Diego, lá phiếu không còn là chuyện xa xôi trên TV. Nó chạm vào hóa đơn tiền nhà mỗi tháng, lớp học của con, Medi-Cal của cha mẹ, giấy tờ di trú của người thân, và cảm giác an toàn khi đóng cửa tiệm lúc 8 giờ tối.
Cuộc đua thống đốc California 2026 vì vậy đáng được nhìn bằng một câu hỏi rất đời thường: ứng viên nào đưa ra chính sách giúp gia đình Việt sống ổn hơn, an toàn hơn, và có tương lai rõ ràng hơn?
Chuyện gì đã xảy ra?
Theo hướng dẫn cử tri “last-minute voter guide” của LA Times - California, các ứng viên trong cuộc đua thống đốc California 2026 đã trình bày quan điểm về nhiều vấn đề nóng: ICE, di trú, nhà ở, người vô gia cư và chi phí sinh hoạt. Đây đều là những chủ đề đang đè nặng lên tiểu bang đông dân nhất nước Mỹ, nơi có một trong những cộng đồng người Việt lớn nhất hải ngoại.
Nói đơn giản, thống đốc California là người đứng đầu chính quyền tiểu bang, có ảnh hưởng lớn đến ngân sách, chính sách nhà ở, y tế công, giáo dục, thực thi luật tiểu bang và cách California phối hợp hoặc không phối hợp với chính quyền liên bang. Thống đốc không tự mình quyết định mọi thứ, nhưng có quyền ký hoặc phủ quyết luật, bổ nhiệm nhiều chức vụ quan trọng và định hướng ưu tiên chính sách.
Một thuật ngữ được nhắc nhiều là ICE — viết tắt của U.S. Immigration and Customs Enforcement, tức Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan. Đây là cơ quan liên bang phụ trách bắt giữ, điều tra và trục xuất trong một số trường hợp di trú. Với người Việt đang chờ hồ sơ, có thân nhân chưa ổn định giấy tờ, hoặc từng có án tích cũ, chính sách liên quan đến ICE không phải chuyện lý thuyết.
Một vấn đề khác là affordability, thường được dịch là “khả năng chi trả”. Nghe có vẻ khô khan, nhưng thực chất là câu hỏi: một gia đình đi làm bình thường có còn đủ tiền trả nhà, mua bảo hiểm, đổ xăng, gửi con đi học và dành chút tiền tiết kiệm hay không. Tại California, đây có lẽ là nỗi lo số một của nhiều người nhập cư, trong đó có người Việt.
Với cử tri gốc Việt, cuộc bầu cử này không nên được nhìn như một trận đấu đảng phái, mà như một bản kiểm tra: ai có kế hoạch cụ thể cho đời sống hằng ngày của gia đình mình?
Ảnh hưởng đến người Việt tại Mỹ
Người bị ảnh hưởng đầu tiên là các chủ tiệm nhỏ — nail, phở, bánh mì, chợ mini, sửa xe, dịch vụ thuế. Anh Tuấn, 45 tuổi, chủ một quán phở ở San Jose, nói điều anh quan tâm không phải khẩu hiệu mà là chi phí: lương tối thiểu, tiền thuê mặt bằng, bảo hiểm cho nhân viên, phí giấy phép, và tình trạng trộm cắp vặt quanh khu thương mại. Nếu tiểu bang tăng hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ, cải thiện an ninh và giảm thủ tục rườm rà, anh có thể thuê thêm người. Nếu chi phí tiếp tục leo thang, anh sẽ cắt giờ làm hoặc tăng giá tô phở.
Nhóm thứ hai là người thuê nhà và người mua nhà lần đầu. Nhiều gia đình Việt trẻ ở Orange County hay Bay Area có thu nhập hai vợ chồng nhưng vẫn không mua nổi nhà gần nơi làm việc. Một căn apartment hai phòng ngủ có thể ngốn phần lớn tiền lương sau thuế, khiến việc sinh con, chăm cha mẹ già hay mở business trở nên khó khăn hơn. Chính sách về xây thêm nhà, kiểm soát tiền thuê, hỗ trợ down payment, và giải quyết homeless sẽ tác động trực tiếp đến họ.
Với người cao niên Việt, vấn đề lớn là y tế và an sinh. Bà Lan, 73 tuổi, sống ở Westminster, phụ thuộc vào Medi-Cal và sự giúp đỡ của con cái để đi khám bệnh. Những thay đổi về ngân sách y tế, dịch vụ chăm sóc tại nhà, nhà ở giá rẻ cho người già, hoặc chương trình hỗ trợ thực phẩm có thể quyết định bà có được khám đúng hẹn hay phải chờ nhiều tháng. Đối với các gia đình Việt, chăm sóc cha mẹ không chỉ là bổn phận đạo đức, mà còn là gánh nặng tài chính rất thật.
Với sinh viên và phụ huynh, cuộc đua thống đốc ảnh hưởng đến học phí đại học công, ngân sách trường K-12, chương trình học nghề và hỗ trợ tài chính. Nhiều con em Việt không nhất thiết muốn đi đại học bốn năm; các em có thể chọn nursing, dental hygiene, kỹ thuật xe điện, IT, xây dựng, hoặc community college. Một chính quyền tiểu bang ưu tiên đào tạo nghề và giữ học phí vừa phải sẽ mở thêm đường cho thế hệ trẻ.
Còn với người đang chờ green card, DACA, asylum, hoặc có thân nhân chưa ổn định giấy tờ, chính sách di trú là chuyện nhạy cảm. Dù luật di trú chủ yếu thuộc liên bang, tiểu bang vẫn có thể quyết định nhiều việc: tài trợ dịch vụ pháp lý, bảo vệ quyền lao động bất kể tình trạng giấy tờ, cách cảnh sát địa phương phối hợp với ICE, và hỗ trợ ngôn ngữ cho người nhập cư. Một thay đổi nhỏ trong chính sách có thể khiến một gia đình yên tâm đi làm, hoặc sống trong nỗi sợ mỗi lần nghe tiếng gõ cửa.
An toàn cộng đồng cũng là điểm cử tri Việt không thể bỏ qua. Nhiều tiệm nail, nhà hàng, chợ Việt từng đối mặt với trộm cắp, đập kính xe, hành hung người cao niên hoặc khách vô gia cư gây rối. Nhưng giải pháp không chỉ là “mạnh tay” hay “mềm tay”; cử tri cần xem ứng viên có kế hoạch cụ thể cho cảnh sát, sức khỏe tâm thần, cai nghiện, nhà tạm trú và xử lý tội phạm lặp lại hay không.
Bạn nên làm gì?
Trước khi bỏ phiếu, cử tri gốc Việt nên dành một buổi tối để đọc kỹ thông tin chính thức, thay vì chỉ nghe vài đoạn video cắt ngắn trên mạng xã hội. Hãy xem mỗi ứng viên nói gì về chi phí sinh hoạt, nhà ở, an toàn, giáo dục, y tế và di trú — rồi tự hỏi chính sách đó ảnh hưởng thế nào đến gia đình mình trong 2 đến 4 năm tới.
Bạn có thể làm theo các bước cụ thể sau:
- Kiểm tra tình trạng ghi danh cử tri tại trang chính thức của California: registertovote.ca.gov hoặc sos.ca.gov/elections.
- Đọc voter guide chính thức được gửi về nhà hoặc xem online để biết ứng viên, dự luật và thời hạn bỏ phiếu.
- So sánh chính sách, không chỉ đảng phái: ghi ra 5 vấn đề quan trọng nhất với gia đình bạn, như tiền nhà, bảo hiểm y tế, trường học, an toàn khu phố, di trú.
- Hỏi nguồn đáng tin cậy: các hội đoàn địa phương, luật sư di trú, cố vấn tài chính, trường học của con, hoặc văn phòng dân cử địa phương.
- Tránh tin giả: nếu thấy thông tin gây sợ hãi, hãy kiểm tra lại từ nguồn chính thống trước khi chia sẻ.
Nếu gia đình bạn có hồ sơ di trú phức tạp, từng bị lệnh trục xuất, có tiền án cũ, hoặc đang chờ điều chỉnh tình trạng, nên nói chuyện với luật sư di trú có bằng hành nghề trước khi đưa ra quyết định quan trọng. Trang uscis.gov là nguồn chính thức về hồ sơ di trú; với vấn đề thuế, có thể tham khảo irs.gov hoặc gọi IRS theo số 1-800-829-1040. Với bầu cử California, trang của Secretary of State là nơi đáng tin cậy nhất.
Nếu bạn là chủ doanh nghiệp nhỏ, hãy trao đổi với CPA hoặc chuyên viên thuế trước khi nghe lời khuyên trên mạng về lương, bảo hiểm, thuế payroll hay chi phí thuê nhân viên. Một chính sách mới của tiểu bang có thể mở ra khoản hỗ trợ, nhưng cũng có thể kéo theo yêu cầu giấy tờ. Chuẩn bị sớm sẽ giúp bạn không bị động.
Cuộc bầu cử thống đốc California 2026 không chỉ chọn một gương mặt ở Sacramento; nó chọn hướng đi cho đời sống của hàng triệu gia đình, trong đó có cộng đồng Việt đã làm việc bền bỉ suốt nhiều thập niên trên đất Mỹ. Lá phiếu năm nay có thể không làm hóa đơn giảm ngay ngày mai, nhưng nó quyết định ai sẽ ngồi vào bàn khi các chính sách về nhà ở, y tế, giáo dục, an toàn và di trú được viết ra. Và đôi khi, tương lai của một gia đình bắt đầu từ khoảnh khắc rất nhỏ: cầm lá phiếu lên và tự hỏi, “Điều này sẽ ảnh hưởng gì đến nhà mình?”
Disclaimer: Bài viết mang tính tham khảo. Độc giả nên tìm hiểu thêm từ nguồn chính thống trước khi quyết định.
© 2026 Vietlinker.com