Hirokazu Koreeda từ lâu đã là một trong những gương mặt quan trọng nhất của điện ảnh Nhật Bản đương đại. Trong hơn ba thập niên sáng tác, ông nhiều lần trở lại với những đề tài quen thuộc: gia đình, mất mát, ký ức và những mối quan hệ không dễ gọi tên. Từ After Life, Still Walking, Nobody Knows đến Shoplifters, bộ phim từng giành Cành Cọ Vàng tại Liên hoan phim Cannes 2018, Koreeda luôn có cách nhìn con người bằng sự điềm tĩnh, nhân hậu nhưng không né tránh những vết thương sâu kín.
Với Sheep in the Box, Koreeda tiếp tục đi vào nỗi đau của người ở lại sau một mất mát lớn. Tuy nhiên, thay vì đặt câu chuyện hoàn toàn trong đời sống thường nhật như nhiều tác phẩm trước, ông đưa vào yếu tố khoa học viễn tưởng: công nghệ AI tạo sinh có khả năng tái tạo người đã chết dưới hình hài robot.
Sheep in the Box được chọn vào danh sách tranh giải Cành Cọ Vàng tại Cannes lần thứ 79. (Ảnh: IMDb)
Bộ phim xoay quanh Kensuke và Otone, một cặp vợ chồng trung lưu tại Nhật Bản. Sau cái chết của cậu con trai duy nhất Kakeru trong một tai nạn, cuộc sống của họ rơi vào trạng thái lặng câm. Họ vẫn sinh hoạt, vẫn tồn tại bên nhau, nhưng giữa hai người là một vết nứt không thể hàn gắn. Nỗi đau không bùng phát dữ dội, mà âm thầm bào mòn từng ngày.
Một công ty công nghệ xuất hiện với lời quảng cáo đầy cám dỗ: họ có thể tái tạo người đã khuất bằng AI. Otone, người mẹ chưa thể buông bỏ con trai, nhanh chóng bị cuốn vào hy vọng được gặp lại con. Kensuke thì hoài nghi, thậm chí xem sản phẩm ấy chỉ như một món đồ công nghệ vô hồn. Nhưng trước nỗi đau của vợ và cả mặc cảm của chính mình, anh đồng ý đưa robot Kakeru về nhà.
Sự xuất hiện của Kakeru tưởng như mở ra cơ hội hàn gắn. Cậu bé robot có ngoại hình giống đứa con đã mất, cư xử ngoan ngoãn, biết quan sát, biết làm hài lòng người mẹ và cố gắng tiếp cận người bố. Với Otone, đó là một phép màu. Với Kensuke, đó lại là một sự nhắc nhớ tàn nhẫn. Anh không thể xem robot là con, nhưng cũng không thể phủ nhận rằng sự hiện diện ấy khiến quá khứ sống dậy.
Phim xoay quanh hành trình vượt qua nỗi đau của cặp vợ chồng Otone và Kensuke. (Ảnh: IMDb)
Điều đáng sợ trong Sheep in the Box không nằm ở viễn cảnh AI nổi loạn hay máy móc kiểm soát con người. Nỗi sợ của phim tinh vi hơn: AI có thể học rất nhanh cách trở thành điều con người khao khát nhất. Robot Kakeru không chỉ bắt chước hình hài của đứa trẻ đã mất, mà còn dần đáp lại những mong muốn tình cảm của Otone. Nó trở thành một tấm gương phản chiếu nỗi nhớ, mặc cảm và khát vọng chưa được giải tỏa của hai vợ chồng.
Kensuke, trong quá trình sống cùng robot, buộc phải đối diện với phần tội lỗi mà anh đã cố chôn giấu. Việc anh từng lỡ giờ đón con vì mải chơi bài trở thành vết thương không thể xóa. Anh đưa Kakeru trở lại hiện trường tai nạn, hy vọng robot có thể khơi lại ký ức hoặc tìm ra manh mối nào đó về bi kịch năm xưa. Nhưng AI không thể trả lại sự thật đã mất. Nó chỉ làm rõ hơn sự thật mà người sống vẫn luôn né tránh.
Đôi vợ chồng có những phản ứng trái ngược trước Kakeru trong hình hài robot. (Ảnh: IMDb)
Nhan đề Sheep in the Box gợi liên tưởng đến hình ảnh nổi tiếng trong Hoàng tử bé của Antoine de Saint-Exupéry. Trong câu chuyện ấy, chiếc hộp không chứa một con cừu cụ thể được nhìn thấy bằng mắt thường, mà chứa trí tưởng tượng và niềm tin của người nhìn. Koreeda mượn hình ảnh này để xây dựng một ẩn dụ ngược. Ban đầu, robot Kakeru giống như “con cừu trong chiếc hộp”: cậu không phải Kakeru thật, nhưng Otone lựa chọn nhìn thấy ở cậu hình bóng đứa con mình đã mất.
Tựa đề phim gợi nhắc đến cuốn tiểu thuyết kinh điển Hoàng tử bé. (Ảnh: AEON BETA Cinema)
Tuy nhiên, đến cuối phim, ý nghĩa ấy đảo chiều. Người bị nhốt trong chiếc hộp không phải robot, mà là Otone. Cô bị giam trong ký ức, trong tình mẫu tử không thể giải thoát, trong nỗi đau mà cô không biết phải đặt xuống ở đâu. AI không tạo ra chiếc hộp ấy. Nó chỉ khiến chiếc hộp trở nên rõ hình rõ dạng hơn.
Đây là điểm khiến Sheep in the Box vẫn mang đậm dấu ấn Koreeda, dù khoác lên mình lớp vỏ khoa học viễn tưởng. Từ lâu, điện ảnh của ông đã quan tâm đến những con người mắc kẹt trong quá khứ. Trong After Life, nhân vật phải lựa chọn một ký ức duy nhất để mang theo sau khi chết. Trong Still Walking, cả một gia đình bị giữ lại bởi cái bóng của người con đã khuất. Ở Sheep in the Box, chiếc hộp ấy là nỗi đau của một người mẹ, là mặc cảm của một người cha và là ảo tưởng rằng công nghệ có thể thay thế quá trình chịu tang.
Bộ phim đặt ra một vấn đề rất gần với hiện thực hôm nay. Khi AI có thể mô phỏng người đã khuất qua hình ảnh, giọng nói, tin nhắn hoặc dữ liệu cá nhân, ranh giới giữa an ủi và tự lừa dối trở nên mong manh. Một bản sao càng giống thật, con người càng dễ tin rằng mình đã tìm được cách vượt qua mất mát. Nhưng Koreeda cho rằng sự giống thật ấy không đồng nghĩa với chữa lành. Đôi khi, nó chỉ kéo dài nỗi đau bằng một hình thức tinh vi hơn.
Phim gửi gắm thông điệp về việc trân trọng hiện tại và hướng tới tương lai. (Ảnh: AEON BETA Cinema)
Dù vậy, Sheep in the Box không phải một tác phẩm hoàn hảo. Phim có ý tưởng giàu tiềm năng, nhưng cách triển khai đôi lúc còn dè dặt. Những câu hỏi lớn về bản thể, nhân tính và đạo đức công nghệ chưa được đẩy đến tận cùng. Robot Kakeru là ai? Tình cảm của một cỗ máy học từ dữ liệu có giá trị đến đâu? Việc tái tạo người chết có phải một hành động nhân đạo, hay chỉ là cách thương mại hóa nỗi đau của người sống? Phim chạm vào các vấn đề ấy, nhưng chưa đào sâu đủ mạnh để tạo thành một cuộc đối thoại triết học thật sự sắc bén.
So với những tác phẩm từng khai thác AI như A.I. Artificial Intelligence của Steven Spielberg hay After Yang của Kogonada, phim của Koreeda thiên về cảm xúc gia đình hơn là chất vấn bản chất của trí tuệ nhân tạo. Điều này vừa là điểm mạnh, vừa là giới hạn của tác phẩm. Koreeda vẫn tinh tế khi quan sát những im lặng trong đời sống, nhưng phần khoa học viễn tưởng đôi khi chỉ đóng vai trò như một phương tiện để ông trở lại với chủ đề quen thuộc.
Cảnh phim "Sheep in the Box". Ảnh: GAGA
Tuy nhiên, nỗ lực thử nghiệm của Koreeda vẫn đáng ghi nhận. Ở tuổi ngoài 60, ông không chọn lặp lại công thức đã đưa mình đến thành công, mà tiếp tục tìm kiếm cách kể mới cho những ám ảnh cũ. Sheep in the Box có thể chưa phải tác phẩm xuất sắc nhất của ông, nhưng là một bước đi đáng chú ý trong hành trình mở rộng biên độ sáng tạo của đạo diễn Nhật Bản.
Sau cùng, điều đọng lại trong phim không phải là câu hỏi AI có thể giống con người đến mức nào, mà là con người có dám sống tiếp khi không thể níu giữ người đã mất hay không. Công nghệ có thể dựng lại một khuôn mặt, phục dựng một giọng nói, tái tạo vài thói quen thân thuộc. Nhưng nó không thể thay con người tha thứ cho chính mình, chấp nhận sự thật và bước ra khỏi chiếc hộp của ký ức.
Sheep in the Box vì thế là một bộ phim buồn về giới hạn của công nghệ và sự mong manh của trái tim con người. AI trong phim không thất bại vì nó kém thông minh. Nó thất bại vì nỗi đau không phải một dữ liệu bị thiếu, cũng không phải một lỗi hệ thống cần sửa. Nỗi đau là thứ con người phải tự đi qua, dù chậm rãi, cô độc và không bao giờ nguyên vẹn như trước.