Situational Awareness không đóng cửa. Quỹ vẫn hoạt động. Nhưng cú suýt sụp mùa hè là ví dụ rõ nhất năm nay về việc vay tiền để đánh một chiều vào cổ phiếu AI có thể nuốt cả năm lãi chỉ trong vài tuần.
Quỹ do Leopold Aschenbrenner, cựu nghiên cứu viên OpenAI, lập năm 2024. Ông khi đó khoảng 24 tuổi, chưa từng làm ở công ty đầu tư. Đến hết tháng 6/2026, quỹ lãi ròng 439%. Đầu tháng 7, tài sản lên khoảng 45 tỷ USD. Wall Street Journal đưa tin trong tháng 7 danh mục chủ yếu là cược AI giảm khoảng 67%.
Ngày 30/7, Reuters dẫn hai nguồn quen việc: quỹ bị lỗ nặng ở cổ phiếu công nghệ, phải chọn gọi thêm vốn hoặc bán cả sổ. Họ chọn bán. Citadel của Kenneth Griffin mua phần lớn danh mục cổ phiếu niêm yết — phần được môi giới cho vay — theo Wall Street Journal đăng trước đó trong ngày. The New York Times ngày 30/9 viết quỹ bán khoảng 20 tỷ USD cổ phiếu cho Citadel với giá chiết khấu, để trả ngân hàng. Sau thương vụ, tài sản còn khoảng 10 tỷ USD, gồm cả khoản tư nhân, trong đó có cổ phần Anthropic theo các báo.
Vay bốn lần vốn, xin lên mười lần
Đòn bẩy là tiền vay thêm ngoài vốn nhà đầu tư. Báo cáo hồ sơ cho thấy quỹ nắm Broadcom, Intel, CoreWeave. Các bản tin khác nêu vị thế mua Nebius, SanDisk, SK Hynix, và vị thế bán Adobe — lệnh bán này đi ngược quỹ khi cổ phiếu phần mềm không rơi cùng lúc.
Theo New York Times, Goldman Sachs, Bank of America và các ngân hàng lớn khác cho quỹ vay hàng chục tỷ USD, dù đây là nhóm khoảng tám người và mới lập hai năm. Một nhân viên ngân hàng quen đàm phán nói ban lãnh đạo xin nâng đòn bẩy từ bốn lần vốn nhà đầu tư lên mười lần. Ngân hàng thu phí cho vay. Khi cổ phiếu hạ tầng AI rơi trong tháng 7, bên cho vay đòi thêm tài sản thế chấp. Quỹ không bán kịp từng mã, phải bán cả khối.
Thư gửi khách hàng, Wall Street Journal dẫn nguồn, có câu: “Tháng này chúng tôi đã làm các bạn thất vọng.”
3,7 nghìn tỷ USD tiền vay
New York Times dẫn Bộ Tài chính: giữa năm, quỹ phòng hộ đã vay gần 3,7 nghìn tỷ USD từ ngân hàng, cao nhất hơn một thập niên, gấp hơn ba lần đầu đại dịch. Cơ quan quản lý nói vụ Situational Awareness cho thấy lỗ hổng vẫn còn: ngân hàng cho nhà đầu tư lớn vay quá rộng tay.
Tòa 200 West Street, trụ sở Goldman Sachs, New York. Nguồn: Metro Manhattan
Ủy ban Chứng khoán (SEC) tháng 8 gửi trát đòi Goldman Sachs, JPMorgan Chase, Citigroup và Bank of America cung cấp thông tin về giao dịch với quỹ, theo New York Times ngày 24/8. Ngân hàng có vẻ lỗ ít, vì Citadel mua tài sản và quỹ có tiền trả nợ. Thị trường chung cũng không gãy: S&P 500 gần như không nhúc nhích trong cả giai đoạn này.
Rajat Baijal, giảng viên chương trình quản trị rủi ro tại Columbia University, viết ngày 31/8: luận điểm mua hạ tầng AI, bán phần mềm cũ không phải thứ gãy. Thứ gãy là cấu trúc — đòn bẩy báo cáo tới 400%, danh mục tập trung, và lệnh phòng hộ cũng lỗ cùng lúc lệnh mua. Khi cả hai chân cùng mất tiền, danh mục cư xử như một cược không phòng hộ, vay tối đa. Vài mã lõi lấy lại một phần giá chỉ vài ngày sau phiên bán tháo.
Nhận định:
Người cầm ETF công nghệ không vay bốn lần vốn như quỹ này. Rủi ro gián tiếp nằm ở chỗ bán bắt buộc: quỹ bị gọi ký quỹ phải bán dù luận điểm còn đúng, và phiên bán đó tự đẩy giá xuống. Citadel mua được khối 20 tỷ USD với giá chiết khấu chính vì có tiền mặt lúc người khác hết room. Với hộ gia đình người Việt đang cầm cổ phiếu chip hay quỹ chỉ số, bài học không phải “AI sai”, mà là đừng dùng margin để đuổi một sóng đã tăng vài trăm phần trăm. Quỹ lãi 439% đến hết tháng 6 vẫn có thể mất phần lớn sổ công khai trong chưa đầy một tháng.
