Từ ngày 1/7, việc thu phí bản quyền âm nhạc tại các quán cà phê, nhà hàng, khách sạn và cơ sở kinh doanh dịch vụ trở thành chủ đề nóng trên báo chí và trong cộng đồng doanh nghiệp. Nhiều bạn đọc gửi câu hỏi đến tòa soạn sau loạt bài của Tuổi Trẻ, phản ánh sự bối rối thực tế: chỉ cần mở nhạc nền từ YouTube hay Spotify đã phải đóng phí? Nhạc cổ điển có khác biệt? Và liệu nhạc AI có phải “liều thuốc” né tránh bản quyền?
Việc sử dụng âm nhạc trong không gian kinh doanh không còn là chuyện cá nhân đơn thuần. Theo luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM), khi chủ quán bật nhạc để tạo không khí phục vụ khách hàng, hành vi này đã chuyển từ sử dụng cá nhân sang khai thác thương mại. Dù nguồn phát là YouTube miễn phí, Spotify Premium, Apple Music, CD, USB hay radio, bản chất vẫn là sử dụng tác phẩm âm nhạc và bản ghi âm trong hoạt động kinh doanh. Các nền tảng streaming chỉ cấp quyền sử dụng cho cá nhân; điều khoản dịch vụ thường cấm phát công cộng hoặc mục đích thương mại. Do đó, chủ cơ sở vẫn có nghĩa vụ thanh toán bản quyền cho chủ sở hữu quyền tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền liên quan.
Một trong những thắc mắc phổ biến là về nhạc cổ điển. Tác phẩm của Mozart, Beethoven hay Chopin đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả (suốt đời tác giả cộng 50 năm sau năm qua đời), nên ai cũng có quyền biểu diễn hoặc khai thác tự do. Tuy nhiên, luật sư nhấn mạnh cần phân biệt rõ giữa tác phẩm gốc và bản ghi âm. Các bản thu hiện đại của dàn nhạc giao hưởng hoặc hãng đĩa vẫn được bảo hộ quyền liên quan trong 50 năm kể từ năm công bố. Nếu mở những bản ghi này trong quán, chủ cơ sở vẫn phải xin phép hoặc trả phí. Ngược lại, nếu tự ghi âm mới hoàn toàn (biểu diễn lại hoặc dùng công cụ tạo mới) thì có thể khai thác mà không vi phạm quyền liên quan đối với bản ghi cũ.
Người dùng cá nhân trả tiền thuê bao YouTube Premium hay Spotify Premium chỉ là quyền sử dụng dành cho mục đích cá nhân. Nếu phát nhạc cho khách nghe trong không gian kinh doanh thì phải trả tác quyền
Về nhạc AI, nhiều người hy vọng đây là cách “né” phí. Thực tế không đơn giản. Luật sư Hoàng Hà cho biết phải xem xét nguồn gốc và điều khoản cấp phép của từng nền tảng AI. Nếu nền tảng cung cấp gói thương mại rõ ràng, cho phép sử dụng tại không gian kinh doanh và có hóa đơn, hợp đồng chứng minh, thì chủ quán có cơ sở pháp lý vững chắc. Lúc đó, trách nhiệm chính thuộc về nhà cung cấp AI về dữ liệu huấn luyện và cam kết không xâm phạm bản quyền. Ngược lại, nếu AI chỉ mô phỏng, phối lại gần với tác phẩm có bản quyền hoặc nền tảng không cam kết quyền thương mại, rủi ro vi phạm vẫn cao. Nhạc AI không phải là “giấy miễn trừ” vô điều kiện.
Công nghệ AI hỗ trợ sáng tạo âm nhạc nhưng vẫn cần tuân thủ pháp lý bản quyền (Ảnh minh họa).
Nhạc “no copyright” hay “royalty-free” trên YouTube cũng tiềm ẩn rủi ro không nhỏ. “Royalty-free” thường chỉ là trả một lần để sử dụng, chứ không miễn bản quyền vĩnh viễn. Tác giả có quyền thay đổi chính sách sau này, dẫn đến tình trạng người dùng cũ vô tình vi phạm. Doanh nghiệp nên ưu tiên các dịch vụ âm nhạc thương mại uy tín như qua VCPMC (Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam), RIAV hoặc các đơn vị trung gian như Mesh. Ví dụ, chuỗi BreadTalk chọn cách trả phí cố định hàng năm để giảm rủi ro và tập trung vào kinh doanh.
Việc tuân thủ không chỉ giúp tránh tranh chấp pháp lý mà còn góp phần xây dựng môi trường tôn trọng sáng tạo. Trong bối cảnh ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam đang phát triển, việc thu phí minh bạch sẽ khuyến khích nhạc sĩ sáng tác, đồng thời tạo nguồn thu hợp pháp cho các tổ chức quản lý quyền. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhỏ cần hướng dẫn cụ thể hơn từ cơ quan chức năng để tránh tình trạng “mơ hồ” về mức phí tính theo diện tích hay hình thức.
Tóm lại, mở nhạc phục vụ kinh doanh đòi hỏi sự cẩn trọng và minh bạch. Chủ cơ sở nên chọn nguồn nhạc hợp pháp, lưu giữ hợp đồng, hóa đơn và playlist đầy đủ. Bản quyền không phải gánh nặng mà là cách góp phần vào hệ sinh thái sáng tạo bền vững.
Tác giả / Nguồn:
Biên tập từ thông tin Tuổi Trẻ và phân tích pháp lý của luật sư Hoàng Hà