Tại phiên điều trần của Ủy ban An ninh Nội địa và Các vấn đề Chính phủ Thượng viện Mỹ ngày 29/7, cựu Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Anthony Fauci đã khiến không khí trở nên căng thẳng ngay từ những phút đầu. Ông tuyên bố sẽ viện dẫn Tu chính án thứ Năm của Hiến pháp Mỹ để từ chối trả lời bất kỳ câu hỏi nào.
“Mặc dù điều này khiến tôi đau lòng vì tôi tôn trọng nhánh lập pháp của chính phủ và có lịch sử hợp tác lâu dài với Quốc hội, theo lời khuyên của các luật sư, tôi sẽ viện dẫn quyền theo Tu chính án thứ Năm để không trả lời các câu hỏi của quý vị,” Fauci nói trong phần phát biểu mở đầu.
Ông giải thích rằng quyết định này xuất phát từ lo ngại Thượng nghị sĩ Rand Paul (đảng Cộng hòa, Kentucky) – chủ tịch ủy ban – đang tìm cách “gài bẫy” ông bằng những lời khai có thể bị dùng để buộc tội khai man. Fauci mô tả hành động của ông Paul là “ám ảnh không kiểm soát” với việc muốn đưa ông vào tù. Trong suốt phiên họp, ông lặp lại câu trả lời chuẩn: “Theo lời khuyên của luật sư, tôi kính trọng từ chối trả lời dựa trên quyền theo Tu chính án thứ Năm của Hiến pháp.”
Ảnh: Anthony Fauci tại phiên điều trần Thượng viện ngày 29/7/2026, nơi ông viện dẫn quyền im lặng.
Phiên điều trần diễn ra sau khi ông Paul công bố hơn 1.100 trang nhật ký cá nhân của Fauci ghi lại từ cuối năm 2019 đến năm 2022. Những trang ghi chép này trở thành tâm điểm chỉ trích. Theo phía Cộng hòa, nhật ký cho thấy Fauci từng ghi nhận sự phân hóa trong giới khoa học về nguồn gốc virus ngay từ đầu năm 2020. Trong một cuộc họp trực tuyến với khoảng 12 nhà virus học hồi tháng 2/2020, ông ghi lại rằng hai người tin virus có nguồn gốc tự nhiên, trong khi phần lớn còn lại cho rằng “sự chèn ghép có chủ đích là có thể”.
Fauci cũng viết vào tháng 1/2020 rằng chợ hải sản Vũ Hán “không phải nguồn gốc mà chỉ là nơi khuếch đại”, và ca nhiễm đầu tiên xảy ra từ đầu tháng 12/2019, không liên quan trực tiếp đến chợ. Những ghi chép này được ông Paul dùng để khẳng định rằng Fauci từng cân nhắc nghiêm túc giả thuyết rò rỉ từ phòng thí nghiệm nhưng sau đó công khai bác bỏ, khiến công chúng bị dẫn dắt.
Trong nhiều năm qua, Fauci luôn khẳng định quan điểm cá nhân nghiêng về nguồn gốc tự nhiên từ động vật sang người, đồng thời thừa nhận chưa có bằng chứng kết luận. Ông từng nói với CNN năm 2021 rằng ông “giữ tâm trí mở” với các khả năng khác. Giả thuyết rò rỉ từ Viện Virus học Vũ Hán vẫn là chủ đề gây chia rẽ sâu sắc. Một số cơ quan tình báo Mỹ như FBI và sau này CIA đánh giá khả năng liên quan đến nghiên cứu cao hơn, dù với độ tin cậy thấp, trong khi Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều nhà khoa học khác vẫn cho rằng bằng chứng hiện có ủng hộ hơn cho nguồn gốc tự nhiên.
Ảnh: Tòa nhà Quốc hội Mỹ, nơi diễn ra phiên điều trần đầy căng thẳng về nguồn gốc Covid-19.
Cuộc đối đầu giữa Fauci và Rand Paul không phải là lần đầu. Từ năm 2021, hai người đã nhiều lần đối chất gay gắt về việc tài trợ nghiên cứu tăng cường chức năng (gain-of-function) cho các phòng thí nghiệm tại Trung Quốc thông qua EcoHealth Alliance. Paul cáo buộc NIH đã tài trợ nghiên cứu nguy hiểm, trong khi Fauci nhiều lần bác bỏ và cho rằng ông Paul hiểu sai bản chất các dự án.
Phản ứng sau phiên điều trần phản ánh rõ sự phân cực chính trị. Các thượng nghị sĩ Cộng hòa chỉ trích Fauci coi thường Quốc hội. Thượng nghị sĩ Josh Hawley nói ông thể hiện “sự khinh thường” đối với cơ quan lập pháp. Ở phía bên kia, các thượng nghị sĩ Dân chủ cho rằng phiên họp được thiết kế để “gài bẫy” và trả đũa chính trị, đặc biệt sau khi cựu Tổng thống Joe Biden đã ân xá trước cho Fauci trước khi rời nhiệm sở.
Việc Fauci từ chối trả lời không làm kết thúc cuộc tranh luận. Ngược lại, nó đặt ra câu hỏi lớn hơn về ranh giới giữa trách nhiệm giải trình của quan chức y tế công và quyền bảo vệ bản thân trước những cuộc điều tra mang màu sắc đảng phái. Nhật ký của ông cũng hé lộ những suy nghĩ cá nhân về áp lực truyền thông, mối quan hệ với chính quyền Trump và cả những vấn đề sức khỏe cá nhân sau khi tiêm vaccine.
Trong bối cảnh đại dịch đã qua hơn sáu năm nhưng hậu quả vẫn còn, việc làm rõ nguồn gốc virus không chỉ mang tính khoa học mà còn liên quan đến niềm tin công chúng đối với các thể chế y tế. Nếu không có sự hợp tác đầy đủ từ Trung Quốc và dữ liệu minh bạch hơn, tranh luận này có thể còn kéo dài nhiều năm nữa. Phiên điều trần ngày 29/7 cho thấy rõ khoảng cách giữa mong muốn tìm kiếm sự thật và thực tế chính trị hóa vấn đề khoa học vẫn rất lớn.