Tehran/Washington – Trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump hoãn cuộc tấn công quân sự lớn dự kiến vào Iran hôm 19/5 theo yêu cầu của các đồng minh Vùng Vịnh (Qatar, Saudi Arabia, UAE), Iran đã chính thức gửi phản hồi mới nhất qua trung gian Pakistan, nhấn mạnh các điều khoản hòa bình toàn diện nhằm chấm dứt xung đột kéo dài hơn hai tháng.
Iran khẳng định đề xuất của mình là “hợp lý, hào phóng và có trách nhiệm với an ninh khu vực”, nhưng Washington nhanh chóng bác bỏ một số nội dung chính, dẫn đến khoảng cách vẫn còn lớn.
Các điều khoản chính trong đề xuất mới nhất của Iran (tổng hợp từ 5-14 điểm)
Theo phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei và các nguồn truyền thông nhà nước (IRNA, Fars, Mehr), các điều khoản cốt lõi bao gồm:
Chấm dứt vĩnh viễn xung đột trên mọi mặt trận: Ngừng ngay lập tức mọi hành động quân sự của Mỹ-Israel nhắm vào Iran và các lực lượng thân Iran tại Lebanon, Iraq, Syria và Yemen. Iran đòi “bảo đảm an ninh khu vực” và chấm dứt hỗ trợ cho các cuộc tấn công của Israel vào Hezbollah.
Rút quân Mỹ khỏi khu vực: Mỹ phải rút lực lượng quân sự khỏi các căn cứ gần Iran, giảm hiện diện quân sự đe dọa an ninh quốc gia Iran.
Bồi thường thiệt hại chiến tranh (War Reparations): Mỹ và đồng minh phải bồi thường cho tổn thất về cơ sở hạ tầng, kinh tế và nhân mạng do các cuộc không kích gây ra. Iran coi đây là “trách nhiệm pháp lý”.
Dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt: Lev tất cả các lệnh trừng phạt sơ cấp và thứ cấp (primary & secondary sanctions) từ thời kỳ trước, cho phép Iran xuất khẩu dầu mỏ tự do và tham gia hệ thống ngân hàng quốc tế.
Giải phóng tài sản bị đóng băng: Mỹ phải trả ngay lập tức hàng chục tỷ USD tài sản Iran bị phong tỏa tại các ngân hàng nước ngoài.
Công nhận quyền kiểm soát Eo biển Hormuz: Iran duy trì vai trò quản lý và “cơ chế kiểm soát an ninh” đối với Eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển 20% dầu mỏ thế giới. Iran đề xuất “cơ chế mới” đảm bảo an toàn hàng hải nhưng khẳng định chủ quyền và quyền thu phí nếu cần.
Quyền làm giàu uranium và chương trình hạt nhân: Iran kiên quyết giữ quyền làm giàu uranium trong nước (không chấp nhận ngừng hoàn toàn hoặc chuyển giao toàn bộ kho 400-440kg uranium làm giàu 60%). Đây là “lằn ranh đỏ” chính.
Các điểm khác: Kết thúc phong tỏa hàng hải của Mỹ, đảm bảo “an toàn hàng hải”, hỗ trợ tái thiết, và một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc làm cho thỏa thuận trở nên ràng buộc.
(Hình: Eo biển Hormuz – điểm nóng tranh chấp then chốt trong đàm phán)
Phản ứng từ Mỹ và khoảng cách lớn
Tổng thống Trump hôm 18/5 cho biết ông hoãn tấn công “để có thêm thời gian đàm phán nghiêm túc”, nhưng nhấn mạnh quân đội Mỹ vẫn “sẵn sàng 100%”. Ông từng gọi một số đề xuất trước của Iran là “totally unacceptable” hoặc “garbage”.
Yêu cầu chính của Mỹ (theo các nguồn Reuters, Axios, Fars):
Iran ngừng làm giàu uranium ít nhất 12 năm, chuyển giao kho uranium làm giàu cao.
Giới hạn chỉ 1 cơ sở hạt nhân hoạt động.
Hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và hỗ trợ lực lượng ủy nhiệm (proxies).
Mở ngay Eo biển Hormuz mà không có “kiểm soát đặc biệt” của Iran.
Không bồi thường chiến tranh cho Iran.
Iran coi các đòi hỏi này là “một chiều” và “muốn Iran đầu hàng”. Ngược lại, Mỹ cho rằng Iran chưa nhượng bộ đủ về hạt nhân – vấn đề cốt lõi.
Bối cảnh và vai trò trung gian
Đàm phán gián tiếp qua Pakistan đang diễn ra trong bối cảnh:
Giá dầu biến động mạnh (hiện khoảng 110-118 USD/thùng) do lo ngại gián đoạn Hormuz.
Các đồng minh Vùng Vịnh (Qatar, Saudi, UAE) tích cực thúc đẩy thỏa thuận để tránh leo thang, bảo vệ kinh tế và nguồn cung năng lượng.
Xung đột đã gây thiệt hại lớn cho cả hai bên, với Israel tiếp tục tấn công Lebanon và Iran duy trì phong tỏa một phần Hormuz.
Các chuyên gia nhận định: Dù có tiến triển nhỏ về ngừng bắn tạm thời, khoảng cách về hạt nhân, Hormuz và bồi thường vẫn rất lớn. Một thỏa thuận toàn diện có thể cần thêm nhiều vòng đàm phán, trong khi rủi ro bùng nổ vẫn hiện hữu.
Iran khẳng định: “Chúng tôi sẵn sàng hòa bình, nhưng không phải bằng mọi giá. Đòi hỏi của chúng tôi là hợp pháp và vì an ninh khu vực.”
Tình hình đang diễn biến rất nhanh. Các bên tiếp tục theo dõi sát sao phản ứng của Trump và các cuộc họp qua trung gian trong những ngày tới.