Trong hơn ba thập kỷ rưỡi lãnh đạo, Ayatollah Ali Khamenei đã biến văn phòng Lãnh tụ Tối cao thành trung tâm quyền lực tuyệt đối của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Ông kế vị người sáng lập chế độ năm 1989 và từng bước củng cố hệ thống thần quyền kết hợp với sức mạnh quân sự của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Đến năm 2026, ở tuổi 86, ông không chỉ đối mặt với sức khỏe suy yếu mà còn với những mối đe dọa trực tiếp từ bên ngoài. Cuộc chiến tranh ngắn ngủi nhưng khốc liệt với Israel và Mỹ – bắt nguồn từ các cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân và mục tiêu chiến lược – đã đẩy nhanh kịch bản mà ông từng chuẩn bị từ lâu.
Vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, Khamenei thiệt mạng trong một cuộc không kích vào văn phòng tại Tehran. Cái chết này được truyền thông nhà nước xác nhận và nhanh chóng châm ngòi cho quy trình chuyển giao quyền lực đã được thiết kế sẵn. Kế hoạch dự phòng của ông bao gồm việc phân công nhiều lớp kế nhiệm cho các vị trí then chốt cùng cơ chế ủy quyền cho một nhóm nhỏ để duy trì vận hành nhà nước khi liên lạc bị gián đoạn. Trong giai đoạn đầu hỗn loạn, Ali Larijani – cựu Chủ tịch Quốc hội và cố vấn thân cận – được cho là đã đóng vai trò điều hành tạm thời các công việc nhà nước và phối hợp an ninh.
Chỉ vài ngày sau, Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ cao cấp đã họp khẩn và bầu Mojtaba Khamenei – con trai thứ hai của cố lãnh tụ, 56 tuổi – làm Lãnh tụ Tối cao mới. Mojtaba, người từng giữ vai trò cố vấn gần gũi về an ninh và chính trị, được xem là lựa chọn đảm bảo sự liên tục của đường lối cứng rắn và kiểm soát từ phe bảo thủ. Việc con trai kế vị cha tuy vấp phải một số chỉ trích về tính “di sản cha truyền con nối”, nhưng dường như được IRGC hậu thuẫn mạnh mẽ nhằm tránh hỗn loạn chính trị trong lúc đất nước đang trong tình trạng chiến tranh.
Tang lễ nhà nước quy mô lớn cho Khamenei sau đó được tổ chức vào tháng 7/2026 với hàng triệu người tham dự tại Tehran. Sự kiện này không chỉ là nghi thức tưởng niệm mà còn là công cụ chính trị để chế độ thể hiện sự đoàn kết và sức mạnh thể chế sau những tổn thất nặng nề của chiến tranh.
Nguyên nhân sâu xa của sự chuyển giao nhanh chóng này nằm ở sự kết hợp giữa áp lực bên ngoài và tính mong manh nội tại. Cuộc chiến tranh đã phơi bày rõ những điểm yếu của hệ thống phòng thủ Iran trước các cuộc tấn công chính xác. IRGC nổi lên như lực lượng có ảnh hưởng quyết định trong việc duy trì trật tự và ủng hộ Mojtaba. Về mặt đối ngoại, căng thẳng leo thang với chính quyền Trump và Israel đã buộc giới lãnh đạo phải ưu tiên ổn định tuyệt đối thay vì mạo hiểm thay đổi lớn.
Iran dưới sự lãnh đạo của Mojtaba Khamenei nhiều khả năng sẽ tiếp tục đường lối đối đầu với phương Tây, duy trì hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và coi chương trình hạt nhân là công cụ mặc cả chiến lược. Về kinh tế, di sản chiến tranh là cực kỳ nặng nề: xuất khẩu dầu mỏ bị gián đoạn nghiêm trọng, lạm phát và thất nghiệp gia tăng, chuỗi cung ứng nội địa bị xáo trộn. Những khó khăn này đang tạo áp lực trực tiếp lên đời sống người dân và có thể làm suy giảm sự ủng hộ xã hội nếu không được giải quyết nhanh chóng.
Tang lễ lớn phần nào khơi dậy tinh thần dân tộc và đoàn kết tạm thời. Tuy nhiên, dưới bề mặt vẫn tồn tại những chia rẽ từ các cuộc biểu tình trước chiến tranh. Người dân Iran, sau khi trải qua mất mát và khó khăn kinh tế, có thể đòi hỏi nhiều hơn ở chính quyền mới thay vì chỉ chấp nhận sự tiếp nối.
Về khu vực, giai đoạn hậu Khamenei có nguy cơ trở nên đối đầu quyết liệt hơn trong ngắn hạn, khi chế độ mới tìm cách khẳng định uy tín và trả đũa. Nếu không có giải pháp ngoại giao thực chất, rủi ro xung đột lan rộng hoặc chạy đua vũ trang vẫn hiện hữu.
Kỷ nguyên hậu Khamenei đã bắt đầu dưới sự lãnh đạo của Mojtaba Khamenei. Đây không phải là một cuộc cách mạng hay thay đổi cấu trúc lớn lao ngay lập tức, mà là sự tiếp nối có kiểm soát trong bối cảnh chế độ đang cố gắng phục hồi sau chiến tranh. Ưu điểm rõ nét là sự ổn định thể chế nhờ cấu trúc quyền lực đã được củng cố qua nhiều thập kỷ và sự hậu thuẫn của IRGC.
Tuy nhiên, thách thức thực sự nằm ở khả năng cân bằng giữa việc duy trì ý thức hệ cứng rắn và nhu cầu cấp thiết phải phục hồi kinh tế, giảm căng thẳng quốc tế. Nếu Mojtaba chỉ tập trung củng cố quyền lực cá nhân và phe phái mà thiếu cải cách thực chất, Iran có nguy cơ rơi vào vòng xoáy bất ổn dài hạn hơn là bước vào giai đoạn phục hưng. Tương lai của Iran trong kỷ nguyên mới này sẽ không chỉ phụ thuộc vào người kế vị mà còn vào mức độ thích ứng của toàn bộ thể chế trước những thực tế khắc nghiệt của hậu quả chiến tranh và áp lực từ bên ngoài.
Tác giả / Nguồn:
Biên tập bởi Nhóm Tin tức Quốc tế (dựa trên các báo cáo và phân tích từ The New York Times, Reuters, Al Jazeera, BBC và Council on Foreign Relations, cập nhật đến tháng 7/2026). Thông tin chi tiết về tình trạng sức khỏe hoặc vai trò cụ thể của Mojtaba Khamenei trong giai đoạn đầu sau bầu chọn chủ yếu dựa trên nguồn gián tiếp và chưa được xác nhận đầy đủ công khai.