Biên giới Ceuta sụp đổ: Hơn 50.000 người di cư tràn vào trong 24 giờ, Tây Ban Nha điều quân đội khôi phục trật tự

Thành phố tự trị Ceuta, mảnh đất nhỏ bé của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển Bắc Phi, đang trải qua một trong những cuộc khủng hoảng di cư nghiêm trọng nhất trong nhiều năm trở lại đây. Theo ước tính của Bộ Nội vụ Tây Ban Nha, khoảng 49.000 đến 50.000 người đã vượt biên vào Ceuta trong vòng 24 giờ tính đến ngày 31/7. Chủ tịch chính quyền địa phương Juan Jesús Vivas đưa ra con số còn cao hơn, khoảng 60.000 người, tương đương gần 70% dân số thành phố vốn chỉ khoảng 83.000-85.000 người.

Hầu hết những người này là nam giới trẻ tuổi, nhiều người bơi vòng qua các đê chắn sóng tại bãi biển Tarajal hoặc trèo qua hàng rào biên giới. Video từ hiện trường cho thấy dòng người đông đúc, một số dùng phao hơi, lốp xe để vượt quãng đường khoảng 3-5 km từ thị trấn Fnideq của Morocco. Nhiều người hô vang “Tây Ban Nha muôn năm” khi đặt chân lên lãnh thổ châu Âu, trong khi số khác kiệt sức, nằm rải rác trên bãi đá.

Ít nhất 41 đến 43 người đã thiệt mạng trong quá trình vượt biên, chủ yếu do đuối nước hoặc bị giẫm đạp trong lúc chen chúc. Con số này cao hơn nhiều so với báo cáo ban đầu khoảng 18 người tử vong. Lực lượng cứu hộ Tây Ban Nha và Morocco vẫn đang tìm kiếm thêm thi thể dọc bờ biển.

Nguyên nhân trực tiếp được chính phủ Tây Ban Nha chỉ ra là việc các mạng lưới buôn người lợi dụng phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha. Phán quyết này cấm việc trả lại ngay lập tức những người di cư bị chặn trên biển khi cố gắng đến Ceuta hoặc Melilla, buộc phải áp dụng thủ tục nhập cư thông thường. Từ giữa tháng 7, số người vượt biên đã tăng dần, nhưng ngày 30/7 bùng nổ thành làn sóng lớn. Một số nguồn tin địa phương cũng cho rằng lực lượng biên giới Morocco từng nới lỏng kiểm soát tại một số điểm, dù Rabat phủ nhận và khẳng định đang phối hợp ngăn chặn.

Ceuta và Melilla là hai vùng lãnh thổ duy nhất của Liên minh châu Âu có đường biên giới đất liền với châu Phi. Với diện tích chỉ khoảng 18-20 km², Ceuta từ lâu đã là điểm nóng di cư. Năm 2021, khoảng 8.000 người đã tràn vào trong hai ngày giữa lúc căng thẳng ngoại giao giữa Madrid và Rabat liên quan đến thủ lĩnh Mặt trận Polisario. Lần này quy mô lớn hơn nhiều, khiến hệ thống tiếp nhận của thành phố hoàn toàn quá tải. Các trung tâm lưu trú, đặc biệt là nơi dành cho trẻ vị thành niên không người thân, bị quá công suất hàng nghìn phần trăm. Hàng trăm người phải ngủ ngoài đường, công viên.

Chủ tịch Juan Jesús Vivas mô tả tình hình là “hoàn toàn không thể chịu nổi” và kêu gọi chính phủ trung ương ban bố tình trạng khẩn cấp về an ninh quốc gia, đồng thời tăng cường cảnh sát và quân đội. Thủ tướng Pedro Sánchez đã đến Ceuta vào ngày 31/7, gọi sự việc là “cuộc tấn công vào toàn vẹn lãnh thổ” của Tây Ban Nha. Chính phủ triển khai lực lượng quân đội hỗ trợ hậu cần, giám sát và tăng cường cảnh sát biên giới. Đồng thời, Madrid và Rabat nhất trí đẩy nhanh việc hồi hương những người nhập cảnh trái phép. Đến chiều 31/7, khoảng một nửa số người, ước tính 25.000, đã tự nguyện trở lại Morocco vì không tìm được chỗ ở hay cơ hội việc làm ngay lập tức.

Cuộc khủng hoảng nhanh chóng trở thành vấn đề chính trị nóng bỏng. Đảng đối lập Nhân dân (PP) và đảng cực hữu Vox chỉ trích chính phủ của ông Sánchez vì chính sách nhập cư cởi mở, trong đó có kế hoạch hợp pháp hóa cư trú cho hàng trăm nghìn người không giấy tờ đã sống tại Tây Ban Nha. Santiago Abascal, lãnh đạo Vox, gọi Thủ tướng là “kẻ phản quốc”. Trên mạng xã hội X, tỷ phú Elon Musk bình luận về video người di cư ăn mừng: “Đây hoàn toàn là một cuộc xâm lược”.

Phản ứng từ các nước châu Âu cũng gay gắt. Thủ tướng Italy Giorgia Meloni tuyên bố sẵn sàng áp dụng biện pháp đặc biệt, thậm chí xem xét đình chỉ thỏa thuận Schengen với Tây Ban Nha để bảo vệ biên giới. Ngoại trưởng Italy Antonio Tajani cảnh báo làn sóng này đe dọa an ninh quốc gia. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen gọi hình ảnh từ Ceuta là “không thể chấp nhận được” và đề nghị hỗ trợ từ lực lượng biên giới Frontex. Pháp đã tăng cường kiểm soát biên giới với Tây Ban Nha. Đáp lại, Ngoại trưởng Tây Ban Nha José Luis Albares cáo buộc một số chính trị gia đang lợi dụng vấn đề di cư vì mục đích chính trị và kêu gọi đoàn kết châu Âu.

Về dài hạn, sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả của cơ chế kiểm soát biên giới EU với châu Phi và mối quan hệ phức tạp giữa Tây Ban Nha với Morocco. Ceuta từng nhiều lần trở thành công cụ đàm phán ngoại giao. Dù hai nước hiện đang hợp tác chặt chẽ để trục xuất, nguy cơ tái diễn vẫn hiện hữu nếu không giải quyết tận gốc các yếu tố thúc đẩy di cư: nghèo đói, thiếu việc làm ở Bắc Phi, cùng với mạng lưới buôn người tinh vi và các khoảng trống pháp lý.

Chính phủ Tây Ban Nha đang xem xét cải thiện hàng rào vật lý, tăng cường giám sát trên biển và có thể điều chỉnh lại thủ tục pháp lý liên quan đến trả người di cư. Tuy nhiên, với chính sách nhập cư tương đối cởi mở của chính phủ thiên tả, áp lực chính trị từ cánh hữu và các nước châu Âu láng giềng sẽ còn tiếp tục gia tăng trong thời gian tới. Ceuta một lần nữa nhắc nhở rằng biên giới châu Âu tại Bắc Phi vẫn là điểm yếu dễ bị khai thác, và mỗi cuộc khủng hoảng mới lại đào sâu thêm sự chia rẽ trong cách tiếp cận vấn đề di cư của lục địa già.