Eo biển Hormuz – tuyến đường huyết mạch của năng lượng thế giới
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman cùng Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất ở phía nam, là điểm thắt cổ chai duy nhất nối Vùng Vịnh với Ấn Độ Dương. Chiều rộng nơi hẹp nhất chỉ khoảng 33 km, nhưng đây là tuyến đường vận chuyển tới 20-21 triệu thùng dầu mỗi ngày trước khi xảy ra xung đột. Mọi sự gián đoạn tại đây đều gây chấn động tức thì đến giá dầu toàn cầu, lạm phát và tăng trưởng kinh tế của hàng loạt quốc gia nhập khẩu năng lượng, trong đó có Việt Nam.
Trong nhiều thập kỷ, Eo biển Hormuz được duy trì theo luật pháp quốc tế với quyền tự do hàng hải. Tuy nhiên, từ cuối tháng 2/2026, sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự chống Iran, tuyến đường này bị kiểm soát chặt chẽ, một số tàu bị thu phí cao hoặc phải thay đổi lộ trình, gây biến động mạnh trên thị trường dầu mỏ. Giá dầu tăng vọt trong giai đoạn đỉnh điểm, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt của người dân nhiều nước.
Bối cảnh thỏa thuận ngừng bắn và giai đoạn đàm phán 60 ngày
Sau nhiều tuần căng thẳng quân sự và các cuộc đàm phán gián tiếp, Mỹ và Iran đã đạt được một biên bản ghi nhớ (MOU) tạm thời vào giữa tháng 6/2026. Thỏa thuận này mở cửa Eo biển Hormuz cho tàu thương mại hoạt động trở lại, đồng thời thiết lập giai đoạn ngừng bắn 60 ngày để các bên tiếp tục đàm phán chi tiết về chương trình hạt nhân, trừng phạt và các vấn đề an ninh khu vực.
Trong giai đoạn này, cả hai bên cam kết không áp đặt phí quá cảnh. Tổng thống Trump nhiều lần nhấn mạnh Eo biển phải “miễn phí hoàn toàn” và cảnh báo sẽ có biện pháp mạnh nếu Iran vi phạm. Đồng thời, Mỹ cũng không chuyển tiền mặt trực tiếp cho Tehran mà giải phóng một phần tài sản bị đóng băng để Iran mua lương thực từ nông dân Mỹ (ngô, lúa mì, đậu nành).
Ngày 24/6/2026, Tổng thống Donald Trump đăng tải trên Truth Social thông điệp quan trọng:
“Iran đã thông báo với Mỹ rằng, bất chấp những tin tức giả mạo đang lan truyền, Iran sẽ không yêu cầu hay thu phí quá cảnh, phí bảo hiểm và bất cứ khoản phí nào đối với tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz. Nếu thông tin này là sai sự thật, đàm phán sẽ kết thúc ngay lập tức!”
Ông Trump còn làm rõ thêm: “Chúng tôi sẽ giải phóng một phần tài sản của họ, hiện do chúng tôi hoàn toàn kiểm soát, gửi đến các nông dân và chủ trang trại Mỹ để mua ngô, lúa mì, đậu nành và các mặt hàng khác. Iran đang rất cần lương thực và chúng tôi sẽ mua cho họ, độc quyền từ Mỹ.”
Tuyên bố này được đưa ra ngay sau khi Iran và Oman công bố sẽ duy trì đối thoại về chi phí quản lý hàng hải trong tương lai, đồng thời phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thiết lập hành lang an toàn tạm thời cho tàu thuyền. Tuy nhiên, Trump khẳng định rõ ràng: không có bất kỳ khoản phí nào được Iran thu trong giai đoạn hiện tại và sau này, trừ khi do Mỹ áp đặt trong trường hợp đàm phán thất bại.
Phản ứng từ Iran, Oman và cộng đồng quốc tế
Iran và Oman khẳng định chủ quyền đối với Eo biển Hormuz và cam kết tuân thủ luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) – văn bản bảo vệ quyền tự do hàng hải mà không cho phép thu phí quá cảnh tùy tiện. Oman đã chủ động thiết lập hành lang hàng hải tạm thời để giảm nguy cơ va chạm và đảm bảo an toàn cho tàu thương mại.
Các chuyên gia phân tích cho rằng, cam kết của Iran xuất phát từ nhu cầu cấp thiết được dỡ bỏ một phần trừng phạt và tiếp cận tài sản đóng băng để ổn định kinh tế nội địa sau chiến tranh. Đồng thời, Tehran cũng muốn duy trì hình ảnh tuân thủ luật lệ quốc tế để tránh bị cô lập thêm.
Phía Mỹ, dưới thời Tổng thống Trump, thể hiện lập trường cứng rắn: Eo biển Hormuz phải mở cửa tự do, và Washington sẵn sàng đóng vai trò “thiên thần bảo hộ” (Guardian Angel) để đảm bảo an ninh tuyến đường, đồng thời không loại trừ khả năng thu phí nếu thỏa thuận cuối cùng không đạt được.
Tác động đến thị trường năng lượng và kinh tế toàn cầu
Việc Eo biển Hormuz hoạt động trở lại mà không thu phí đã góp phần hạ nhiệt giá dầu trong những ngày gần đây. Các nhà phân tích dự báo, nếu tình hình ổn định, giá dầu có thể duy trì ở mức hợp lý hơn, giảm áp lực lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế tại các nước nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và nhiều quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.
Ngược lại, nếu đàm phán 60 ngày thất bại và căng thẳng tái bùng phát, nguy cơ đóng cửa hoặc thu phí cao trở lại sẽ đẩy giá năng lượng tăng mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận tải biển, giá xăng dầu trong nước và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Triển vọng và thách thức phía trước
Giai đoạn 60 ngày tới là cửa sổ quan trọng để Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận cuối cùng về hạt nhân, trừng phạt và an ninh khu vực. Việc Iran cam kết không thu phí là tín hiệu tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề gai góc: kiểm soát tên lửa đạn đạo của Iran, thanh sát hạt nhân, và vai trò của các bên thứ ba như Israel hay các nước vùng Vịnh.
Cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nước phụ thuộc vào dầu mỏ từ Vùng Vịnh, đang theo dõi sát sao diễn biến. Các tổ chức hàng hải quốc tế như IMO tiếp tục hỗ trợ các biện pháp an toàn để tàu thuyền qua lại ổn định.
Đối với Việt Nam và cộng đồng người Việt ở nước ngoài, sự ổn định của Eo biển Hormuz không chỉ ảnh hưởng đến giá năng lượng mà còn tác động đến thương mại quốc tế và môi trường đầu tư. Việc duy trì tuyến đường huyết mạch này thông suốt, minh bạch và tuân thủ luật pháp quốc tế là lợi ích chung của tất cả các bên.
Tuyên bố của Tổng thống Trump về cam kết của Iran đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng tại Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn còn nhiều thử thách, đòi hỏi sự kiên nhẫn, minh bạch và cam kết thực chất từ tất cả các bên liên quan để đạt được hòa bình bền vững và an ninh năng lượng toàn cầu.