Bối cảnh lịch sử và nguyên nhân dẫn đến vụ việc
Quyền công dân theo nơi sinh (birthright citizenship) tại Mỹ bắt nguồn từ Tu chính án thứ 14 năm 1868, được thông qua sau Nội chiến nhằm bảo vệ quyền công dân cho người Mỹ gốc Phi vừa được giải phóng. Cụm từ then chốt “sinh ra hoặc nhập tịch tại Hoa Kỳ và chịu sự tài phán của nước này” đã được Tòa án Tối cao giải thích rõ ràng từ vụ án United States v. Wong Kim Ark (1898): trẻ em sinh trên lãnh thổ Mỹ, ngay cả khi cha mẹ là người nước ngoài, vẫn là công dân Mỹ, trừ trường hợp con cái của các nhà ngoại giao hoặc quân đội thù địch.
Ngày 20/1/2025, ngay trong ngày nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump ký Sắc lệnh hành pháp 14160 với tên gọi “Bảo vệ ý nghĩa và giá trị của quyền công dân Mỹ”. Sắc lệnh này chỉ đạo các cơ quan liên bang từ chối cấp hộ chiếu và giấy tờ công dân cho trẻ em sinh tại Mỹ nếu cả hai cha mẹ đều là người nhập cư bất hợp pháp hoặc chỉ có tình trạng pháp lý tạm thời (du lịch, du học, lao động ngắn hạn…).
Sắc lệnh nhanh chóng bị thách thức tại tòa án. Vụ án Trump v. Barbara (tên nguyên đơn đại diện cho nhóm trẻ em bị ảnh hưởng) nhanh chóng lên đến Tòa án Tối cao. Phiên tranh luận miệng diễn ra ngày 1/4/2026 với sự tham dự đặc biệt của Tổng thống Trump – điều hiếm thấy trong lịch sử hiện đại.
Các nhà hoạt động vui mừng với phán quyết "bảo vệ quyền công dân theo nơi sinh" bên ngoài Tòa án tối cao Mỹ ngày 30-6 - Ảnh: AP
Diễn biến chính và phán quyết
Ngày 30/6/2026, Tòa án Tối cao ra phán quyết 6-3 bác bỏ sắc lệnh. Chánh án John Roberts – thẩm phán bảo thủ được Trump bổ nhiệm – đã viết bản ý kiến đa số. Ông khẳng định: “Quyền công dân, lúc bấy giờ và bây giờ, là quyền được có quyền – quyền tham gia tự do vào cộng đồng chính trị của chúng ta. Các nhà soạn thảo Tu chính án thứ 14 đã mở rộng lời hứa đó cho ‘mọi người sinh ra tự do trên mảnh đất này’. Chúng ta giữ lời hứa đó hôm nay.”
Ba thẩm phán bảo thủ Clarence Thomas, Neil Gorsuch và Samuel Alito phản đối. Họ cho rằng tiền lệ Wong Kim Ark chỉ áp dụng cho con cái của người thường trú hợp pháp, và “chịu sự tài phán” cần được hiểu hẹp hơn trong bối cảnh hiện đại.
Phán quyết này chấm dứt nỗ lực sử dụng sắc lệnh hành pháp để thay đổi một nguyên tắc hiến định tồn tại hơn 150 năm.
Phân tích sâu: Tại sao Tòa án bảo vệ quyền công dân?
Phán quyết có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện nhập cư. Thứ nhất, nó khẳng định rõ giới hạn của quyền lực hành pháp. Tổng thống không thể dùng sắc lệnh để diễn giải lại ngôn ngữ hiến pháp theo cách có lợi cho chính sách của mình. Đây là bài học quan trọng về nguyên tắc phân quyền.
Thứ hai, Tòa án đã chọn cách tiếp cận “nguyên bản chủ nghĩa có trách nhiệm”. Thay vì đảo ngược tiền lệ lịch sử, đa số thẩm phán (bao gồm cả Roberts) giữ nguyên tinh thần của Tu chính án thứ 14 như một lời hứa với những người xây dựng nước Mỹ – một quốc gia của những người nhập cư.
Thứ ba, phán quyết ngăn chặn nguy cơ tạo ra thế hệ “người không quốc tịch” hàng loạt. Nếu sắc lệnh được thực thi, hàng trăm nghìn trẻ em mỗi năm có thể rơi vào tình trạng pháp lý mơ hồ, ảnh hưởng đến giáo dục, y tế và tương lai lâu dài của họ.
Góc nhìn chính trị và xã hội
Về mặt chính trị, đây là một đòn giáng mạnh vào chương trình nghị sự nhập cư cứng rắn của Tổng thống Trump. Ông Trump đã ngay lập tức chỉ trích phán quyết và kêu gọi Quốc hội thông qua tu chính án hiến pháp – một con đường cực kỳ khó khăn vì cần 2/3 số phiếu tại cả hai viện và 3/4 số bang phê chuẩn.
Về mặt xã hội, phán quyết làm dấy lên cuộc tranh luận sâu rộng về bản chất của “quốc tịch Mỹ”. Phe ủng hộ cho rằng đây là giá trị cốt lõi khiến Mỹ trở thành “quốc gia của những người nhập cư”. Phe phản đối cho rằng cần siết chặt để chống “du lịch sinh con” và bảo vệ nguồn lực công.
Tuy nhiên, phán quyết 6-3 với chữ ký của Chánh án Roberts cho thấy ngay cả Tòa án bảo thủ cũng không sẵn sàng đảo ngược một nguyên tắc đã ăn sâu vào lịch sử và văn hóa Mỹ.
Nhận định cuối bài
Phán quyết của Tòa án Tối cao ngày 30/6/2026 không chỉ là chiến thắng pháp lý cho cộng đồng nhập cư mà còn là lời nhắc nhở mạnh mẽ về sức mạnh của hiến pháp Mỹ. Trong một thời đại mà chính sách có thể thay đổi nhanh chóng theo từng nhiệm kỳ tổng thống, những giá trị nền tảng như quyền công dân theo nơi sinh vẫn được giữ vững bởi hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực.
Đối với người Việt tại Mỹ, phán quyết này khẳng định rằng con cái của họ – những công dân sinh ra trên đất Mỹ – sẽ tiếp tục được bảo vệ bởi chính những giá trị đã chào đón thế hệ cha ông họ đến đây cách đây hơn nửa thế kỷ. Lịch sử có thể tiếp tục tranh luận, nhưng hiến pháp Mỹ, lần này, đã chọn đứng về phía lời hứa với “mọi người sinh ra tự do trên mảnh đất này”.