Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bất ngờ công bố trên mạng xã hội Truth Social vào rạng sáng ngày 29/6 (giờ Mỹ) rằng Iran đã yêu cầu tổ chức một cuộc gặp và cuộc họp này sẽ diễn ra vào ngày hôm sau tại Doha, Qatar. Thông điệp được viết bằng chữ in hoa nhấn mạnh tính cấp thiết: “IRAN HAS REQUESTED A MEETING. IT WILL TAKE PLACE TOMORROW IN DOHA!”. Đây là tín hiệu rõ nét nhất cho thấy cả hai bên vẫn duy trì kênh đối thoại ngay giữa lúc căng thẳng quân sự leo thang cuối tuần qua.
Cuối tuần qua, tình hình tại vùng Vịnh Ba Tư một lần nữa bị đẩy lên cao trào. Theo các báo cáo từ phía Mỹ, Iran đã tấn công một tàu chở hàng gần bờ biển Oman vào thứ Năm, bên ngoài eo biển Hormuz. Đáp trả, Mỹ thực hiện các đòn không kích vào các vị trí tên lửa và drone của Iran dọc biên giới eo biển Hormuz vào thứ Sáu và thứ Bảy. Đến Chủ Nhật, Iran phóng tên lửa đáp trả nhắm vào các căn cứ quân sự và hải quân Mỹ tại Kuwait và Bahrain.
Cả hai bên đều cáo buộc đối phương vi phạm thỏa thuận ngừng bắn mong manh đã đạt được trước đó. Thỏa thuận này bao gồm cả cơ chế “deconfliction cell” (tế bào giải xung đột) để giám sát song song với lệnh ngừng bắn tại Lebanon giữa Israel và Hezbollah. May mắn là các cuộc tấn công lần này không gây thương vong lớn, một phần nhờ hệ thống phòng thủ và các kênh liên lạc vẫn hoạt động ngầm.
Eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ thế giới – lại một lần nữa trở thành tâm điểm lo ngại. Iran tuyên bố mình là bên duy nhất quản lý eo biển này và yêu cầu các tàu thương mại phải phối hợp với lực lượng hải quân Iran. Những tuyên bố này càng làm gia tăng bất ổn cho thị trường năng lượng toàn cầu.
Qatar – “cầu nối” chiến lược giữa hai bên
Việc Trump chọn Doha làm địa điểm gặp gỡ không phải ngẫu nhiên. Qatar từ lâu đã đóng vai trò trung gian quan trọng trong các cuộc đàm phán Mỹ – Iran. Chỉ hai tuần trước, Qatar cùng Pakistan đã hỗ trợ tổ chức các cuộc tiếp xúc cấp cao tại Thụy Sĩ (Lake Lucerne Summit). Qatar cũng đang giữ khoảng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, trong đó 6 tỷ USD dự kiến được giải ngân theo thỏa thuận tạm thời, kèm theo việc nới lỏng một số lệnh trừng phạt dầu mỏ.
Vai trò của Qatar đặc biệt nhạy cảm nhưng hiệu quả: nước này vừa là nơi đặt căn cứ không quân lớn nhất của Mỹ tại Trung Đông (Al Udeid), vừa duy trì quan hệ ngoại giao tốt với Iran. Sự kết hợp này giúp Doha trở thành địa điểm hiếm hoi mà cả Washington và Tehran đều có thể chấp nhận mà không mất mặt.
Tuyên bố của Trump phản ánh rõ phong cách ngoại giao đặc trưng của ông: kết hợp áp lực quân sự tối đa với sẵn sàng đàm phán khi đối phương “yêu cầu”. Sau các đòn tấn công nhằm vào cơ sở tên lửa và drone của Iran, Mỹ dường như muốn chứng minh rằng mình có thể gây thiệt hại đáng kể, đồng thời mở cửa cho đối thoại để đạt được mục tiêu dài hạn – kiểm soát chương trình hạt nhân Iran và ổn định tuyến đường biển tại Hormuz.
Phía Iran, việc chưa chính thức xác nhận cuộc họp tại Doha (một quan chức cấp cao Iran cho biết các cuộc đàm phán kỹ thuật “chưa có kế hoạch trong tuần này” và chỉ diễn ra khi “điều kiện được đáp ứng”) cho thấy Tehran đang duy trì thế “hai mặt trận”: vừa thể hiện sức mạnh quân sự để củng cố vị thế trong nước và với các lực lượng ủy nhiệm, vừa để ngỏ khả năng đàm phán nhằm giảm bớt áp lực kinh tế.
Các tín hiệu hỗn hợp này không mới trong lịch sử quan hệ Mỹ – Iran, nhưng trong bối cảnh hiện tại – với thỏa thuận tạm thời đã ký và tiền Iran đang được giữ tại Qatar – chúng mang ý nghĩa thực tế hơn. Nếu cuộc họp ngày 30/6 diễn ra, các bên có thể thảo luận về việc triển khai các điều khoản kỹ thuật của thỏa thuận, khôi phục lưu thông hàng hải qua Hormuz về mức trước xung đột, và có thể cả các vấn đề rộng hơn như vai trò của các nhóm ủy nhiệm trong khu vực.
Về kinh tế, bất kỳ tín hiệu hạ nhiệt nào từ vùng Vịnh cũng đều được thị trường năng lượng chào đón. Giá dầu có nguy cơ tăng vọt nếu eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến lạm phát toàn cầu, chi phí vận chuyển và chuỗi cung ứng. Đối với Việt Nam – quốc gia nhập khẩu năng lượng và có nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ cũng như tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu – sự ổn định tại Trung Đông là yếu tố quan trọng.
Về chính trị, cuộc họp tại Doha (nếu thành công) có thể củng cố hình ảnh của Tổng thống Trump trong việc “mang lại hòa bình thông qua sức mạnh”. Ngược lại, nếu Iran từ chối hoặc cuộc họp không đạt kết quả cụ thể, rủi ro leo thang quân sự sẽ nhanh chóng quay lại.
Cuộc gặp được Trump công bố tại Doha ngày 30/6 là một tín hiệu tích cực hiếm hoi giữa bối cảnh căng thẳng quân sự kéo dài. Tuy nhiên, với việc Iran chưa chính thức xác nhận và vẫn duy trì các tuyên bố cứng rắn về quyền kiểm soát eo biển Hormuz, chúng ta chưa thể vội vàng kết luận đây là bước ngoặt thực sự.
Thành công hay thất bại của cuộc họp này sẽ phụ thuộc vào thiện chí triển khai các điều khoản đã thỏa thuận trước đó, cũng như khả năng kiểm soát các yếu tố bên ngoài (đặc biệt là vai trò của Israel và các nhóm ủy nhiệm). Dù vậy, việc duy trì kênh đối thoại trực tiếp giữa Mỹ và Iran – dù chỉ ở cấp độ kỹ thuật – vẫn là điều đáng ghi nhận trong bối cảnh khu vực Trung Đông đang đối mặt với nhiều rủi ro leo thang khó lường.