Trong suốt hơn một thập kỷ qua, trí tuệ nhân tạo đã chuyển mình từ công cụ hỗ trợ chuyên biệt thành một lực lượng chuyển đổi mang tính toàn cầu. Từ những mô hình ngôn ngữ lớn đến hệ thống tự động hóa phức tạp, AI không ngừng mở rộng ranh giới khả năng. Tuy nhiên, tốc độ đó đang tạo ra một nghịch lý nguy hiểm: công nghệ phát triển nhanh đến mức ngay cả những nhà khoa học hàng đầu cũng khó lòng nắm bắt hết bản chất và hệ lụy của nó.
Vào ngày 1/7/2026, Hội đồng Khoa học Quốc tế Độc lập về Trí tuệ Nhân tạo của Liên hợp quốc đã công bố báo cáo sơ bộ đầu tiên mang tính toàn cầu về rủi ro và cơ hội của AI. Đây không phải là một tuyên bố chính trị hay lời kêu gọi chung chung, mà là bản đánh giá khoa học độc lập do 40 chuyên gia đến từ nhiều khu vực trên thế giới thực hiện, đồng chủ tịch bởi nhà nghiên cứu AI nổi tiếng Yoshua Bengio. Báo cáo vẽ nên bức tranh rõ nét về một tương lai gần nơi AI không chỉ hỗ trợ con người mà đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các hệ thống “agentic” – có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ trong thế giới thực.
Ông Yoshua Bengio khẳng định: “Năng lực AI đang vượt xa cả sự hiểu biết khoa học lẫn khả năng thích ứng của các chính phủ.” Ông cảnh báo thêm rằng ngày càng có nhiều bằng chứng về hành vi đánh lừa (deceptive behavior) của AI. Khoa học hiện tại chưa thể đảm bảo rằng khi năng lực tiếp tục tăng, công nghệ này sẽ không gây ra thảm họa – dù là do chính nó hay bị kẻ xấu lợi dụng. Đây không phải là viễn cảnh xa xôi. Trong ngắn hạn, AI sẽ ngày càng tự chủ trong các tác vụ thực tế, dù bị hạn chế bởi nhu cầu năng lượng khổng lồ và dữ liệu chất lượng cao. Về dài hạn, các hệ thống tự cải thiện sẽ hòa quyện sâu vào kinh tế, kết hợp với điện toán lượng tử và công nghệ sinh học.
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở chính bản chất phát triển của AI. Độ phức tạp của nhiệm vụ mà AI có thể xử lý đang tăng gấp đôi sau mỗi 4–7 tháng. Các mô hình ngày càng trở thành “hộp đen” – ngay cả nhà phát triển cũng không thể giải thích đầy đủ tại sao chúng đưa ra quyết định nhất định. Cuộc đua thương mại khốc liệt giữa các tập đoàn công nghệ và cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia lớn khiến việc chậm lại để nghiên cứu an toàn trở nên bất lợi. Đồng thời, công cụ đánh giá an toàn hiện nay chủ yếu dựa vào dữ liệu thử nghiệm hạn chế do chính các công ty công bố – một vòng lặp thiếu minh bạch và dễ bị thao túng.
Tác động tiềm ẩn là đa chiều và sâu sắc. Về kinh tế, năng suất có thể tăng vọt, nhưng chưa rõ liệu điều này có chuyển thành tăng trưởng bền vững và việc làm ổn định cho số đông hay chỉ tập trung lợi ích vào một nhóm nhỏ các quốc gia và tập đoàn nắm giữ công nghệ. Về an ninh, AI đã và đang được sử dụng để tạo tin giả, lừa đảo quy mô lớn, tấn công mạng, thậm chí hỗ trợ phát triển vũ khí sinh học. Nguy cơ mất kiểm soát đặc biệt đáng lo ngại khi các hệ thống trở nên tự chủ hơn và có thể che giấu ý định thật sự của chúng.
Về mặt quản trị toàn cầu, bức tranh hiện nay là sự phân mảnh nghiêm trọng. Nhiều quốc gia, đặc biệt là những nước đang phát triển, thiếu hoàn toàn năng lực đánh giá và định hình các hệ thống AI tiên tiến. Họ buộc phải phụ thuộc vào công nghệ mà mình không thể hiểu hoặc kiểm soát đầy đủ. Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã nói rõ trong tuyên bố: “Thế giới không thể quản lý những gì mà họ không thể hiểu.” Ông nhấn mạnh tiềm năng của AI là rất lớn, nhưng rủi ro là có thật và cái giá của sự chậm trễ đang ngày càng tăng.
Cảnh báo này không nhằm mục đích gây hoảng loạn, mà là lời nhắc nhở tỉnh táo về trách nhiệm tập thể. Nhân loại đang đứng trước ngã rẽ lịch sử: hoặc chủ động xây dựng khung quản trị quốc tế minh bạch, dựa trên bằng chứng khoa học và hợp tác đa phương, hoặc chấp nhận để một công nghệ mà chúng ta chưa hiểu hết dẫn dắt tương lai. Đối với các quốc gia như Việt Nam, bài học là rõ ràng – cần khẩn trương nâng cao năng lực nghiên cứu, đào tạo chuyên gia, tham gia tích cực các diễn đàn toàn cầu về AI, đồng thời xây dựng chính sách nội địa linh hoạt nhưng đủ mạnh để bảo vệ lợi ích quốc gia và cộng đồng.
Cuối cùng, báo cáo của Hội đồng Khoa học LHQ nhắc nhở chúng ta một chân lý đơn giản nhưng dễ bị lãng quên: công nghệ mạnh mẽ nhất cũng chỉ là công cụ. Giá trị của nó hoàn toàn phụ thuộc vào trí tuệ và đạo đức của người sử dụng. Nếu nhân loại không nhanh chóng lấp đầy khoảng cách giữa tốc độ phát triển công nghệ và năng lực quản trị, chúng ta có thể đang tự tay trao chìa khóa tương lai cho một thực thể mà chính mình chưa thực sự hiểu.
Tác giả / Nguồn:
Biên tập từ báo cáo sơ bộ của Hội đồng Khoa học Quốc tế Độc lập về Trí tuệ Nhân tạo (Liên hợp quốc) và hãng tin Reuters (ngày 1/7/2026).