Châu Âu đang trải qua một trong những đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất trong lịch sử gần đây. Nhiệt độ kỷ lục tại nhiều quốc gia đã khiến trường học đóng cửa, lò phản ứng hạt nhân phải giảm công suất, và hệ thống y tế căng thẳng. Trong bối cảnh đó, hình ảnh quen thuộc tại các cửa hàng điện máy ở Pháp hay Tây Ban Nha là những đám đông chen chúc nhau tranh mua điều hòa di động và quạt đứng. Doanh số bán hàng tăng vọt không chỉ ở phân khúc cao cấp mà cả các sản phẩm giá rẻ, phản ánh nhu cầu cấp thiết của người dân trước cái nóng “chưa từng có”.
Các hãng sản xuất lớn từ châu Á nhanh chóng hưởng lợi. Samsung Electronics ghi nhận tăng trưởng hai con số tại Ý, Tây Ban Nha và Pháp trong nửa đầu năm. Midea báo cáo doanh số qua kênh thương mại điện tử Đức tăng 37% so với cùng kỳ, trong khi lượng hàng giao đến Tây Ban Nha và Pháp tăng vọt 108%. Mitsubishi Electric cũng xác nhận nhu cầu mạnh mẽ tại Pháp, Tây Ban Nha, Anh và Đức. “Với nhiệt độ dự kiến còn tăng cao hơn từ tháng 6 trở đi, chúng tôi kỳ vọng nhu cầu sẽ duy trì suốt mùa cao điểm làm mát,” đại diện Samsung cho biết.
Thực tế, tỷ lệ hộ gia đình châu Âu sở hữu điều hòa vẫn còn khá thấp so với nhiều khu vực khác trên thế giới – chỉ khoảng 20%, so với gần 90% tại Mỹ. Tuy nhiên, con số này đang tăng nhanh chóng. Tại Ý, tỷ lệ hộ có điều hòa đã tăng từ 10-15% sau đợt nóng chết người năm 2003 lên 56% vào năm 2024, và nước này hiện chiếm tới một phần ba tổng lượng điện năng tiêu thụ cho điều hòa của toàn EU. Anh cũng ghi nhận số lượng nhà lắp đặt điều hòa tăng gấp đôi chỉ trong ba năm gần đây. Sự thay đổi này không chỉ là xu hướng tiêu dùng mà còn là phản ứng trước thực tế biến đổi khí hậu: châu Âu đang nóng lên với tốc độ gấp hơn hai lần mức trung bình toàn cầu.
Sức khỏe cộng đồng và gánh nặng năng lượng
Nắng nóng không chỉ gây khó chịu mà còn là mối đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm châu Âu ghi nhận trung bình 175.000 ca tử vong liên quan đến nhiệt độ cao. Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng điều hòa có thể giảm tới 75% nguy cơ tử vong do nóng. Trong bối cảnh đó, nhiều người – đặc biệt là người cao tuổi, trẻ em và những người mắc bệnh mãn tính – không còn coi điều hòa là “xa xỉ” mà là nhu cầu thiết yếu.
Tuy nhiên, việc mở rộng sử dụng điều hòa đồng nghĩa với gia tăng mạnh mẽ nhu cầu điện năng. Làm mát không gian hiện là lĩnh vực tiêu thụ năng lượng tăng nhanh nhất tại EU. Theo dự báo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và các tổ chức nghiên cứu, nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả, tỷ lệ điện năng dành cho làm mát có thể tăng từ mức hiện tại khoảng 2% lên 9% tổng tiêu thụ điện của EU vào năm 2050. Điều này đặt ra thách thức lớn cho lưới điện, đặc biệt trong những ngày cao điểm khi nhu cầu tăng đột biến có thể gây quá tải, buộc phải huy động thêm nguồn điện từ nhiên liệu hóa thạch.
‘Luật chơi xanh’ và những điều chỉnh cần thiết
EU đã đặt mục tiêu trung hòa khí hậu vào năm 2050 thông qua Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) và các gói chính sách như Fit for 55. Một số quốc gia thành viên như Tây Ban Nha, Ý và Hy Lạp đã áp dụng quy định hạn chế làm mát tại các tòa nhà công cộng vào mùa hè nhằm tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, EU thúc đẩy các giải pháp thay thế như máy bơm nhiệt (heat pump) – thiết bị vừa sưởi ấm vừa làm mát với hiệu suất cao hơn và thân thiện môi trường hơn.
Tuy nhiên, đợt nắng nóng hiện tại đã khiến một quy định kỹ thuật vốn ít được chú ý trở thành tâm điểm tranh luận. EU đang triển khai quy định yêu cầu nhân viên lắp đặt điều hòa phải cung cấp thông tin rõ ràng và chi tiết về hiệu suất năng lượng của hệ thống cho người mua ngay tại điểm bán. Quy định này nhằm giúp người tiêu dùng tránh những lựa chọn rẻ tiền ban đầu nhưng tốn kém chi phí vận hành lâu dài, đồng thời giảm áp lực lên hóa đơn điện và lưới điện. Trong bối cảnh nắng nóng kỷ lục, vấn đề chi phí năng lượng cho làm mát đã trở thành câu chuyện thực tế của hàng triệu hộ gia đình thay vì chỉ là lý thuyết chính sách.
Tranh luận giữa sức khỏe và môi trường
Sự thay đổi thái độ của người châu Âu đối với điều hòa phản ánh một cuộc tranh luận sâu sắc giữa nhu cầu sống còn và trách nhiệm khí hậu. Truyền thống văn hóa ở nhiều nước châu Âu vốn đề cao sự “cứng rắn” và tận dụng kiến trúc truyền thống như tường dày, cửa sổ nhỏ, rèm che nắng để chống nóng. Điều hòa từng bị coi là biểu tượng của sự xa xỉ carbon-intensive, thậm chí bị chỉ trích vì góp phần làm Trái Đất nóng thêm (toàn cầu, điều hòa chiếm khoảng 4% lượng khí thải nhà kính – gấp đôi ngành hàng không).
Nhưng thực tế đang thay đổi nhanh chóng. Một số cư dân chia sẻ rằng, khi phải đối mặt với cái nóng khiến trẻ nhỏ không ngủ được hay người cao tuổi gặp nguy hiểm, “lỗi tội khí hậu” không còn là ưu tiên hàng đầu. Các chuyên gia cảnh báo: nếu châu Âu tiếp tục đốt nhiên liệu hóa thạch để cung cấp điện cho nhu cầu làm mát ngày càng lớn, “thế giới sẽ chỉ càng nóng hơn nữa”. Ngược lại, nếu đẩy mạnh các giải pháp bền vững – từ cải tạo tòa nhà, quy hoạch đô thị xanh đến sử dụng điều hòa hiệu suất cao chạy bằng năng lượng tái tạo – thì việc thích nghi với khí hậu nóng lên vẫn có thể đi đôi với bảo vệ môi trường.
Hướng đi bền vững: Làm mát thụ động và công nghệ thông minh
Các nhà phân tích chính sách nhấn mạnh rằng giải pháp không nằm ở việc cấm đoán hay hạn chế mù quáng việc sử dụng điều hòa, mà là xây dựng chiến lược toàn diện. Ưu tiên hàng đầu là các biện pháp làm mát thụ động (passive cooling): cải thiện cách nhiệt tòa nhà, lắp đặt mái xanh, tường xanh, hệ thống thông gió tự nhiên, và quy hoạch đô thị giảm hiệu ứng đảo nhiệt. Chỉ khi cần thiết mới sử dụng điều hòa, và phải là loại có hiệu suất năng lượng cao nhất, kết hợp với nguồn điện sạch.
EU cũng đang đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ thay thế nồi hơi gas bằng máy bơm nhiệt, đồng thời đầu tư vào nâng cấp lưới điện và lưu trữ năng lượng để đối phó với đỉnh phụ tải mùa hè. Đối với người tiêu dùng, việc minh bạch thông tin về chi phí vận hành dài hạn (như quy định mới) sẽ giúp họ đưa ra lựa chọn thông minh hơn, giảm thiểu cả gánh nặng tài chính lẫn môi trường.
Triển vọng và bài học toàn cầu
Đợt nắng nóng tháng 6/2026 có thể chỉ là một dấu mốc trong chuỗi các sự kiện cực đoan ngày càng thường xuyên do biến đổi khí hậu. Châu Âu – vốn được coi là đi đầu trong chuyển đổi xanh – đang buộc phải điều chỉnh “luật chơi” của mình để cân bằng giữa sức khỏe cộng đồng, an ninh năng lượng và mục tiêu khí hậu. Sự bùng nổ nhu cầu điều hòa không chỉ là cơ hội kinh doanh cho các hãng sản xuất mà còn là lời nhắc nhở rằng, trong kỷ nguyên khí hậu mới, khả năng thích nghi bền vững sẽ quyết định chất lượng cuộc sống của hàng trăm triệu người.
Câu chuyện tại châu Âu cũng mang tính toàn cầu. Các quốc gia đang phát triển, bao gồm Việt Nam – nơi điều hòa đang trở thành thiết bị phổ biến nhanh chóng – có thể rút ra bài học về việc cân nhắc sớm các giải pháp bền vững ngay từ đầu, tránh lặp lại mô hình “phát triển trước, xử lý sau” vốn tốn kém và nguy hiểm hơn về lâu dài.
Nắng nóng sẽ còn tiếp diễn, nhưng cách châu Âu – và thế giới – đối phó với nó sẽ định hình tương lai năng lượng và khí hậu của chúng ta.