Trong bối cảnh thị trường kim cương và đá quý Việt Nam đang chịu áp lực lớn từ các vụ việc buôn lậu, việc Công ty TNHH MTV Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) công bố trong báo cáo tài chính năm 2025 đã kiểm toán rằng đang theo dõi ngoài bảng cân đối kế toán 170.876 viên đá màu, đá quý và đá bán quý với tổng giá trị ghi sổ 1.045 tỷ đồng đã tạo ra làn sóng tranh luận mạnh mẽ. Nhiều ý kiến trên mạng xã hội nhanh chóng lấy tổng giá trị chia cho số lượng viên, đưa ra con số bình quân khoảng 6.100 đồng/viên và đặt ra nghi ngờ về chất lượng, nguồn gốc cũng như cách thức quản lý tài sản của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, nhìn nhận như vậy là đơn giản hóa một vấn đề kế toán phức tạp và dễ dẫn đến hiểu lầm nghiêm trọng.
Công ty SJC thông tin giá trị số lượng 170.876 viên đá có giá trị hơn 1 tỉ đồng
ẢNH: THANH XUÂN
“Ngoại bảng” không phải là “tài sản rẻ mạt”
Theo giải thích của chuyên gia tài chính Phan Lê Thành Long, Chủ tịch sáng lập AFA Group và Cộng đồng Cố vấn Tài chính Việt Nam (VWA), khoản mục ngoài bảng cân đối kế toán (off-balance sheet) được dùng để theo dõi những hiện vật mà doanh nghiệp vẫn phải quản lý, kiểm kê nhưng chưa thỏa mãn điều kiện ghi nhận là tài sản trên bảng cân đối theo chuẩn mực kế toán hiện hành. Giá trị ghi sổ của các khoản mục này có thể là giá gốc lịch sử, giá quy ước hoặc thậm chí bằng 0, tùy thuộc vào mục đích theo dõi.
Ông Long đưa ra ví dụ minh họa rõ ràng: Một viên kim cương lớn được mua với giá 10 tỷ đồng. Sau khi chế tác thành hàng trăm viên nhỏ, phần lớn giá trị vẫn nằm ở viên gốc hoặc chi phí chế tác, trong khi các viên vụn có thể được ghi nhận ngoại bảng với giá trị sổ sách rất thấp hoặc bằng 0. Việc ghi nhận như vậy không có nghĩa các viên nhỏ không có giá trị thị trường, mà chỉ nhằm mục đích kiểm soát hiện vật, tránh thất thoát và ghi nhận doanh thu khi thanh lý sau này.
Áp dụng vào trường hợp của SJC, con số bình quân 6.000 đồng/viên chỉ phản ánh cách hạch toán nội bộ, chứ không phải giá trị kinh tế thực tế của từng viên đá.
SJC nói gì về nguồn gốc số đá?
Công ty SJC đã chính thức lên tiếng làm rõ. Theo doanh nghiệp, hơn 170.000 viên đá này không phải kim cương hay đá quý tồn kho phục vụ kinh doanh. Đây chủ yếu là những viên đá được tháo ra từ các sản phẩm trang sức cũ do khách hàng mang đến bán lại, hoặc từ những mẫu mã lỗi thời không còn phù hợp thị hiếu. Phần vàng được thu hồi và hạch toán theo quy trình thông thường, trong khi phần đá được tách riêng, ghi nhận giá trị tượng trưng để phục vụ công tác quản lý tài sản và chờ xử lý cuối năm tài chính.
Điều này giải thích vì sao giá trị ghi sổ lại thấp đến vậy. Giá mua lại trang sức cũ thường được tính chủ yếu dựa trên hàm lượng vàng, còn phần đá gắn kèm thường được định giá rất thấp hoặc mang tính tượng trưng, đặc biệt khi đá không còn chứng nhận kiểm định đầy đủ, kích thước nhỏ hoặc chất lượng trung bình.
Giá trị thực của đá quý không nằm ở con số trung bình
Một lãnh đạo doanh nghiệp chuyên về đá quý cho biết, giá trị của mỗi viên đá phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: chủng loại (ruby, sapphire, emerald, đá bán quý…), kích thước (carat), màu sắc, độ tinh khiết, chất lượng cắt mài và giấy kiểm định. Một viên đá nhỏ có thể chỉ vài chục nghìn đồng, nhưng cũng có những viên đạt giá trị hàng chục đến hàng trăm triệu đồng. Việc lấy trung bình số học trên tổng số lượng lớn như vậy hoàn toàn không có ý nghĩa kinh tế.
Hơn nữa, báo cáo tài chính của SJC không thuyết minh chi tiết cơ cấu từng loại đá, tỷ lệ đá quý so với đá màu và đá bán quý, cũng như phương pháp định giá cụ thể. Do đó, không thể dùng hai con số (tổng giá trị và số lượng viên) để suy ra giá trị thị trường của toàn bộ lô hàng.
Bối cảnh khiến dư luận dễ hiểu sai
Thời điểm thông tin này xuất hiện trùng với giai đoạn cơ quan điều tra đang làm rõ các đường dây buôn lậu kim cương quy mô lớn, trong đó có liên quan đến việc hàng nghìn viên kim cương được đưa vào hệ thống phân phối của SJC giai các năm trước. Niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường đá quý đang bị lung lay nghiêm trọng. Trong tâm thế đó, bất kỳ con số nào liên quan đến đá quý của SJC cũng dễ bị đẩy lên thành nghi vấn lớn.
Tuy nhiên, việc đánh đồng khoản mục theo dõi ngoại bảng với “kho kim cương giá rẻ” hoặc “tài sản ẩn” là cách tiếp cận thiếu cơ sở. Kế toán doanh nghiệp có những quy định riêng, và “ngoại bảng” là công cụ quản lý hợp pháp, không phải dấu hiệu gian lận.
Bài học cho người tiêu dùng và nhà đầu tư
Thay vì chỉ nhìn vào con số trung bình gây sốc, công chúng cần đọc kỹ thuyết minh báo cáo tài chính và lắng nghe giải thích chính thức từ doanh nghiệp. Với thị trường đá quý hiện nay, người mua nên ưu tiên các sản phẩm có chứng nhận kiểm định độc lập, rõ nguồn gốc và được giao dịch qua các kênh uy tín. Việc vội vàng đưa ra kết luận dựa trên phép chia đơn giản có thể tạo ra những hiểu lầm không đáng có, vừa gây thiệt hại cho uy tín doanh nghiệp, vừa làm nhiễu loạn thêm thị trường vốn đã nhiều biến động.
Con số 170.876 viên đá với giá trị ghi sổ hơn 1 tỷ đồng không phải là câu chuyện về “đá quý giá ngang kẹo”, mà là bài học về cách đọc hiểu thông tin tài chính trong bối cảnh dư luận đang đặc biệt nhạy cảm với mọi thông tin liên quan đến kim cương và đá quý.
Nguồn tham khảo: Báo cáo tài chính năm 2025 đã kiểm toán của Công ty TNHH MTV Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC); giải thích của chuyên gia Phan Lê Thành Long; thông tin chính thức từ SJC; tổng hợp từ Tuổi Trẻ, VietnamNet, Zing News.