Camp East Montana, nằm trên căn cứ quân sự Fort Bliss ở El Paso, Texas, hiện là cơ sở giam giữ người nhập cư lớn nhất nước Mỹ do ICE quản lý. Được xây dựng dưới dạng quần thể lều vải rộng lớn giữa sa mạc, nơi này được thiết kế để chứa tối đa 5.000 người. Theo phóng sự điều tra của nhà báo Jonathan Blitzer đăng trên The New Yorker với tiêu đề “Locked Away”, cơ sở này không chỉ là nơi tạm giam mà đã trở thành công cụ thực thi chính sách di trú cứng rắn, trong đó điều kiện sống tồi tệ được sử dụng như một hình thức gây áp lực buộc người bị giam chấp nhận trục xuất.
Số lượng người bị ICE giam giữ trên toàn quốc đã tăng vọt từ khoảng 39.000 người khi Tổng thống Trump nhậm chức lần thứ hai (tháng 1/2025) lên hơn 60.000 người hiện nay, có thời điểm chạm mốc 70.000. Cùng với đó là sự gia tăng nghiêm trọng các vấn đề sức khỏe và tử vong bên trong các trung tâm giam giữ. Kể từ khi Trump trở lại nhiệm kỳ thứ hai, đã có 52 trường hợp tử vong trong trại giam ICE – con số cao nhất trong nhiều thập kỷ. Một phần đáng kể trong đó là các vụ tự tử, phản ánh mức độ tuyệt vọng của những người bị giam giữ.
Phóng sự mở đầu bằng câu chuyện của Rey, người Cuba đến Mỹ năm 1994 trong cuộc khủng hoảng “rafter”. Sau khi bị giam tại Guantanamo và sau đó sống hợp pháp tại Mỹ nhiều năm với điều kiện định kỳ báo cáo với ICE, Rey bị bắt giữ tại một buổi kiểm tra thường quy ở El Paso vào tháng 10/2025. Anh nhanh chóng bị chuyển đến Camp East Montana.
Ngay những giờ đầu tiên, Rey đã nhận ra sự khác biệt lớn so với những nơi ông từng trải qua như Guantanamo hay nhà tù liên bang. Anh bị từ chối cung cấp thuốc điều trị tiểu đường và huyết áp cao dù đã thông báo rõ tình trạng sức khỏe. Các tù nhân khác cũng bị đối xử tương tự: một người ngồi xe lăn được ném cho một tấm nệm ngủ trên sàn vì không có giường tầng dưới trống. Rey mô tả tình trạng hỗn loạn, thiếu trật tự và không có quy trình rõ ràng – điều khiến ông lo ngại hơn cả.
Điều kiện sống tại Camp East Montana được mô tả là vô nhân đạo. Trong giai đoạn xây dựng ban đầu (tháng 8-9/2025), bụi bẩn tràn vào lều, nước sinh hoạt không ổn định, nước thải từ nhà vệ sinh rò rỉ vào khu vực ăn và ngủ. Người bị giam phải tự dọn dẹp bằng quần áo của chính mình. Chăm sóc y tế gần như không tồn tại: ai than phiền được phát Advil, nhưng không được gặp bác sĩ. Máy tính bảng liên lạc với gia đình và luật sư không hoạt động, khu vực thăm gặp và giải trí ngoài trời chưa sẵn sàng trong nhiều tuần.
Theo Blitzer, một cựu quan chức cấp cao của ICE đã thẳng thắn thừa nhận mục tiêu của chính quyền là làm cho điều kiện giam giữ “trông và cảm thấy tồi tệ đến mức người ta muốn rời đi”. Chiến lược này đã phát huy tác dụng: nhiều người bị giam đã từ bỏ hồ sơ xin tị nạn hoặc chấp nhận trục xuất tự nguyện chỉ để thoát khỏi môi trường khắc nghiệt. Tại Camp East Montana, một phụ nữ tên Lidia cho biết một nửa số phụ nữ trong đơn vị của cô cuối cùng đã đồng ý bị trục xuất vì không chịu nổi điều kiện sống.
Tháng 1/2026, trong vòng chưa đầy sáu tuần, ba người đàn ông đã tử vong tại cơ sở này. Một trong những trường hợp gây chấn động là Geraldo Lunas Campos – người bị hen suyễn và rối loạn lưỡng cực. Anh liên tục bị từ chối thuốc điều trị. Khi than phiền về việc không được cấp bình xịt hen, anh bị đe dọa đưa vào phòng biệt giam. Cuối cùng, theo lời khai của ít nhất năm tù nhân khác, anh bị các nhân viên bảo vệ siết cổ đến chết trong quá trình khống chế. Lời cuối cùng của anh là “Tôi không thở được, các người đang bóp cổ tôi”.
Điều tra của Blitzer còn chỉ ra nhiều vi phạm quy định của chính ICE. Cơ quan này đã đưa người vào trại trước ngày chính thức khai trương (17/8/2025), khi công trình vẫn đang xây dựng. Một quan chức chính phủ từng đến kiểm tra vào tháng 9/2025 đã cảnh báo “sẽ có người chết ở đây”, đặc biệt là do tự tử, nhưng cảnh báo không được quan tâm đầy đủ. Thành viên Quốc hội Veronica Escobar (Dân chủ – El Paso) nhiều lần bị từ chối quyền thăm trại theo luật định, dù sau đó tòa án liên bang đã ra phán quyết buộc ICE phải cho phép nghị sĩ kiểm tra.
Phóng sự nhấn mạnh rằng trại giam không chỉ là nơi tạm giữ chờ xét xử mà đã trở thành công cụ thực thi chính sách di trú. Việc sử dụng điều kiện sống tồi tệ để gây áp lực buộc người bị giam “tự nguyện” rời đi vi phạm nguyên tắc cơ bản của luật di trú Mỹ – giam giữ di trú là biện pháp dân sự, không mang tính trừng phạt.
Với kế hoạch xây dựng thêm hàng loạt “nhà kho” giam giữ trên khắp nước Mỹ với ngân sách hàng tỷ USD, Camp East Montana được xem như “quả cầu pha lê” hé lộ những gì sắp xảy ra. Những câu chuyện như của Rey – người bị trục xuất về Mexico sau khi ký giấy vì sợ chết trong trại, hay của Lidia – người bị bắt trên đường đi làm và bị áp lực liên tục – cho thấy hệ thống đang đẩy hàng chục nghìn người vào tình thế tuyệt vọng.
Cuộc điều tra của Jonathan Blitzer một lần nữa khẳng định: sau những con số thống kê về số lượng bắt giữ và giam giữ là những câu chuyện nhân văn bị che khuất bởi chính sách và điều kiện sống khắc nghiệt.