Một trong những nguyên nhân then chốt khiến châu Âu nóng lên nhanh chóng nằm ở vị trí địa lý đặc biệt của lục địa này – gần sát với Bắc Cực, khu vực đang ấm lên với tốc độ cao nhất hành tinh. Khi băng biển Bắc Cực tan chảy do khí hậu ấm lên, bề mặt đại dương tối màu lộ ra, hấp thụ nhiều bức xạ Mặt Trời hơn thay vì phản xạ như lớp băng tuyết trắng (hiệu ứng albedo). Quá trình này tạo vòng phản hồi tích cực, khiến nhiệt độ tiếp tục tăng mạnh.
Theo Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của EU, diện tích tuyết phủ tại châu Âu năm ngoái thấp hơn khoảng 1/3 so với trung bình nhiều năm, đặc biệt ở Scandinavia và Nga châu Âu. Đất trống hấp thụ nhiệt nhiều hơn, góp phần làm tăng nhiệt độ trung bình 0,56°C mỗi thập kỷ kể từ giữa những năm 1990 – cao hơn đáng kể so với mức toàn cầu khoảng 1,4°C.
Thay đổi hoàn lưu khí quyển và các "vòm nhiệt"
Hoàn lưu khí quyển tại châu Âu cũng đang biến đổi mạnh mẽ. Thông thường, các dải gió mạnh ở tầng cao đưa không khí mát từ Đại Tây Dương vào lục địa. Tuy nhiên, khi chênh lệch nhiệt độ giữa xích đạo và Bắc Cực giảm, những dòng gió này dễ bị đổi hướng hoặc tách nhánh, tạo ra vùng áp cao "đứng yên" kéo dài. Kết quả là không khí nóng bị "nhốt" lại, dẫn đến các đợt nắng nóng cực đoan.
Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng gần như toàn bộ sự gia tăng tần suất và cường độ nắng nóng tại Tây Âu gần đây liên quan đến trạng thái "dòng gió kép" tồn tại lâu hơn. Đợt nắng nóng năm 2003 (gây khoảng 70.000 ca tử vong) và các đợt hiện nay đều gắn liền với hiện tượng "khối chặn Omega" – kéo không khí nóng từ Sahara lên và nén xuống dưới vùng áp cao.
Hậu quả không mong muốn từ chính sách chống ô nhiễm
Chính sách cải thiện chất lượng không khí của châu Âu từ thập niên 1980 – giảm mạnh khí thải aerosol (hạt bụi nhỏ) – cũng góp phần làm tình hình tệ hơn. Aerosol từng có tác dụng phản xạ bức xạ Mặt Trời và làm mây mát hơn, tạo hiệu ứng làm mát tự nhiên. Việc giảm aerosol mang lại lợi ích lớn cho sức khỏe nhưng vô tình làm tăng lượng nhiệt giữ lại gần mặt đất.
Hậu quả khôn lường và thách thức cho hạ tầng
Các đợt nắng nóng gây áp lực khổng lồ lên hệ thống điện (tăng nhu cầu điều hòa), giao thông (đường ray cong vênh, nhựa nóng chảy), nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng. Chỉ khoảng 20% nhà ở châu Âu có điều hòa (so với 90% tại Mỹ), trong khi cơ sở hạ tầng chủ yếu được thiết kế cho mùa đông lạnh. WHO ghi nhận hơn 200.000 ca tử vong liên quan nắng nóng chỉ trong 4 năm gần đây. Thiệt hại kinh tế dự kiến chiếm 5-7% GDP các nền kinh tế lớn châu Âu giai đoạn 2026-2030.
Châu Âu đang là "minh chứng sống" cho tác động khốc liệt của biến đổi khí hậu, nơi các yếu tố tự nhiên và nhân tạo cộng hưởng mạnh mẽ. Việc thích ứng khẩn cấp – từ xây dựng hạ tầng chống nóng đến chuyển đổi năng lượng bền vững – là cần thiết để giảm thiểu rủi ro trong tương lai. Các nhà khoa học tiếp tục theo dõi để hiểu rõ hơn vai trò của con người trong những kỷ lục nhiệt độ mới.
Nguồn tham khảo ngắn:
Copernicus Climate Change Service (EU), WHO, Straits Times, RTE, Times, AP, ESA (hình ảnh vệ tinh và minh họa).