Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, việc trì hoãn giấc ngủ không đơn thuần xuất phát từ sự thiếu kỷ luật hay lười biếng. Sau một ngày phải liên tục xử lý công việc, học tập và các mối quan hệ xã hội, não bộ tiêu hao đáng kể năng lượng dành cho việc ra quyết định và kiểm soát hành vi. Đến buổi tối, vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – khu vực chịu trách nhiệm lập kế hoạch, kiểm soát xung động và duy trì kỷ luật – hoạt động kém hiệu quả hơn, trong khi hệ thống phần thưởng của não vẫn tiếp tục tìm kiếm những trải nghiệm mang lại cảm giác dễ chịu. Đây chính là thời điểm các nền tảng video ngắn phát huy tối đa sức mạnh của thuật toán.
Khác với truyền hình hay các nội dung truyền thống, video ngắn được xây dựng theo cơ chế "phần thưởng biến thiên" (variable reward). Người xem không biết video tiếp theo sẽ hài hước, cảm động, gây sốc hay hữu ích. Chính sự bất ngờ này khiến não liên tục tiết dopamine – chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác mong đợi và phần thưởng. Các nhà nghiên cứu ví cơ chế này tương tự máy đánh bạc: không phải lần nào cũng nhận được điều thú vị, nhưng chính sự không chắc chắn khiến người dùng luôn muốn vuốt thêm một lần nữa. Theo các nghiên cứu được công bố trên PubMed, cơ chế này đặc biệt hiệu quả khi con người đang mệt mỏi, căng thẳng hoặc suy giảm khả năng tự kiểm soát.
Việc tiêu thụ thường xuyên video ngắn ảnh hưởng tới sự tập trung, khả năng chú ý của con người
Bên cạnh yếu tố sinh học, nhiều chuyên gia tâm lý còn đề cập đến hiện tượng revenge bedtime procrastination (trì hoãn giấc ngủ để "đòi lại thời gian cho bản thân"). Sau cả ngày bị công việc, học tập hoặc trách nhiệm gia đình chi phối, nhiều người cảm thấy khoảng thời gian trước khi ngủ là lúc duy nhất họ thực sự được sống theo ý mình. Chính vì vậy, họ sẵn sàng đánh đổi giấc ngủ để xem video, lướt mạng xã hội hay giải trí trực tuyến. Cảm giác tự do ấy mang lại sự dễ chịu nhất thời nhưng lại kéo theo hậu quả kéo dài vào sáng hôm sau với tình trạng khó thức dậy, uể oải, giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ ngắn hạn và phải phụ thuộc vào cà phê hoặc nước tăng lực để duy trì tỉnh táo.
Không chỉ ảnh hưởng đến tinh thần, việc tiếp xúc với màn hình điện thoại trong thời gian dài vào ban đêm còn tác động trực tiếp đến nhịp sinh học. Ánh sáng xanh phát ra từ màn hình có khả năng ức chế quá trình tiết melatonin – hormone giúp cơ thể chuẩn bị đi vào giấc ngủ. Khi melatonin bị suy giảm, con người sẽ khó ngủ hơn, chất lượng giấc ngủ giảm sút và thời gian ngủ sâu bị rút ngắn. Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng để não bộ củng cố trí nhớ, xử lý cảm xúc và phục hồi sau một ngày hoạt động. Thiếu ngủ kéo dài không chỉ làm giảm hiệu suất học tập và làm việc mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu, trầm cảm, kiệt sức nghề nghiệp và nhiều bệnh lý chuyển hóa.
Một video ngắn trên TikTok được đánh giá "nhảm và bẩn" vì cảnh hở hang. Ảnh: Lưu Quý
Các nhà khoa học cũng cảnh báo việc tiêu thụ quá nhiều nội dung ngắn có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì sự chú ý. Dựa trên nguyên lý dẻo thần kinh (neuroplasticity), não bộ sẽ thích nghi với cách tiếp nhận thông tin mà con người lặp lại mỗi ngày. Khi liên tục tiếp xúc với hàng trăm video chỉ kéo dài từ vài chục giây, não sẽ quen với nhịp xử lý thông tin nhanh và liên tục thay đổi kích thích. Điều này khiến nhiều người cảm thấy khó tập trung khi đọc sách, nghiên cứu tài liệu, viết báo cáo hoặc thực hiện các công việc đòi hỏi suy nghĩ chuyên sâu trong thời gian dài. Dù các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu mối liên hệ này, nhiều bằng chứng hiện nay cho thấy việc sử dụng video ngắn quá mức có liên quan đến suy giảm khả năng tập trung và kiểm soát sự chú ý.
Theo các chuyên gia về giấc ngủ, giải pháp hiệu quả không nằm ở việc "cai" hoàn toàn điện thoại mà ở việc thiết kế lại môi trường sử dụng thiết bị số. Một số biện pháp được khuyến nghị bao gồm đặt điện thoại bên ngoài phòng ngủ hoặc ngoài tầm với trước khi lên giường, thiết lập khoảng thời gian từ 30 đến 60 phút không sử dụng màn hình trước khi ngủ, tắt các thông báo không cần thiết, thay thế việc lướt mạng bằng đọc sách giấy, viết nhật ký hoặc nghe nhạc thư giãn. Đồng thời, việc duy trì giờ thức dậy cố định mỗi ngày và tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng cũng giúp điều chỉnh lại đồng hồ sinh học và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Những khuyến nghị trên cũng là nền tảng của Liệu pháp Nhận thức Hành vi dành cho mất ngủ (CBT-I), phương pháp hiện được Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (American Academy of Sleep Medicine) khuyến nghị là lựa chọn ưu tiên trong điều trị mất ngủ mạn tính nhờ hiệu quả lâu dài và bền vững hơn so với việc phụ thuộc vào thuốc ngủ.
Video ngắn không phải là nguyên nhân duy nhất khiến con người thức khuya, nhưng sự kết hợp giữa bộ não đã cạn kiệt năng lượng sau một ngày dài với các thuật toán được tối ưu để giữ chân người dùng đã tạo nên một "chiếc bẫy" khó thoát. Mỗi lần vuốt màn hình chỉ kéo dài vài giây, nhưng hàng trăm lần vuốt liên tiếp có thể đánh đổi bằng một đêm mất ngủ, một ngày làm việc thiếu tỉnh táo và về lâu dài là những ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe thể chất cũng như tinh thần. Trong kỷ nguyên số, bảo vệ giấc ngủ không còn đơn thuần là tắt điện thoại đúng giờ mà còn là học cách giành lại quyền kiểm soát sự chú ý của chính mình trước những thuật toán được thiết kế để níu giữ từng phút giây của người dùng.