Sinh viên sử dụng AI chủ yếu để nghiên cứu, chỉnh sửa bài luận, brainstorming ý tưởng và thậm chí hoàn thành bài tập. Theo Stanford AI Index, chỉ 50% trường trung học có chính sách về AI, và chỉ 6% giáo viên cho rằng chính sách đó rõ ràng. Ở cấp đại học, tình hình tương tự: 88% giảng viên lo ngại AI làm giảm tính nguyên bản và kỹ năng viết lách.
Giáo viên cũng không ngoại lệ. Nhiều người dùng AI để soạn giáo án, chấm bài và tạo tài liệu, giúp tiết kiệm thời gian nhưng lại làm giảm tương tác trực tiếp với học sinh. Khảo sát của National Education Union (Anh) cho thấy 2/3 giáo viên trung học nhận định kỹ năng tư duy phê phán, giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh đang suy giảm rõ rệt.
Các nghiên cứu khoa học (như “Your Brain on ChatGPT” trên arXiv) chỉ ra rằng sinh viên thường xuyên dùng AI có kết nối thần kinh yếu hơn, giảm khả năng ghi nhớ và sở hữu công việc của chính mình – hiện tượng được gọi là “cognitive debt” (nợ nhận thức).
Sự phụ thuộc vào AI mang lại lợi ích rõ rệt: học sinh đạt điểm cao hơn, giáo viên giảm tải công việc. Tuy nhiên, rủi ro lớn hơn là “trí tuệ thụ động” (intellectual passivity). Khi AI làm thay phần lớn công việc suy nghĩ, học sinh ít rèn luyện khả năng tranh luận, phân tích đa chiều và kiên trì vượt khó – những kỹ năng cốt lõi của tư duy gốc.
Giáo sư Steven Mintz (Đại học Texas) nhận định: “AI đã tạo ra khủng hoảng nhận thức cho chính người học. Tại sao phải vật lộn với một văn bản khó khi AI tóm tắt chỉ trong vài giây?” Các chuyên gia từ Brookings Institution và College Board đồng tình rằng đây không chỉ là vấn đề gian lận mà là “suy thoái nhận thức dài hạn”.
Góc nhìn tích cực: AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ nếu được sử dụng đúng cách – ví dụ như công cụ hỗ trợ brainstorming thay vì thay thế hoàn toàn. Nhiều trường đang thí điểm mô hình “AI literacy” – dạy học sinh cách sử dụng AI có phê phán, kiểm chứng và kết hợp với tư duy con người.
Tuy nhiên, nếu không có chính sách rõ ràng và đào tạo kịp thời, thế hệ trẻ có nguy cơ mất dần khả năng suy nghĩ độc lập – kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI.
AI đang thay đổi căn bản cách dạy và học, nhưng cũng đặt ra câu hỏi lớn: Chúng ta đang đào tạo thế hệ trẻ để sử dụng công nghệ hay để suy nghĩ? Các trường học, giảng viên và phụ huynh cần hành động ngay: xây dựng chính sách rõ ràng, dạy “AI literacy” và khuyến khích học sinh giữ vai trò trung tâm trong quá trình học tập. Chỉ khi đó, AI mới thực sự là công cụ hỗ trợ chứ không phải “cái nạng” làm suy yếu kỹ năng tư duy gốc của con người.