Một nhà khoa học đã giành giải thưởng lớn 100.000 USD (khoảng 2,5 tỷ VNĐ) nhờ thành tựu đột phá trong việc giải mã ngôn ngữ của chim, đánh dấu bước tiến quan trọng hướng tới một thế giới mà con người có thể giao tiếp hai chiều với động vật.
Tiến sĩ Julie Elie, nhà nghiên cứu tại Đại học California, Berkeley (Mỹ), đã được trao giải Coller-Dolittle năm 2026 về giao tiếp liên loài sau khi xác định được 11 tiếng gọi cốt lõi trong “từ vựng” của loài chim sẻ vằn (zebra finch) cùng ý nghĩa của chúng. Nghiên cứu của bà không chỉ làm rõ cách chim thông báo danh tính và hoạt động của mình mà còn cho thấy chúng nhận diện nhau qua đặc trưng cá nhân, bất kể nội dung tiếng kêu.
Chim sẻ vằn - Ảnh: WOLFGANG FORSTMEIER
Đáng chú ý, Elie phát hiện rằng chim đôi khi nhầm lẫn các tiếng gọi có ý nghĩa tương tự nhau nhiều hơn là những tiếng kêu có âm thanh giống nhau. “Tôi thực sự siêu vinh dự,” Elie chia sẻ khi nhận giải. Bà hy vọng công trình này là một phần của “nỗ lực tuyệt vời” nhằm giao tiếp với động vật. Giáo sư Yossi Yovel từ Đại học Tel Aviv, Chủ tịch hội đồng giám khảo, gọi đây là “thời điểm quan trọng” của lĩnh vực.
Giải thưởng Coller-Dolittle được thành lập năm 2024 bởi Quỹ Jeremy Coller – tổ chức thúc đẩy phúc lợi và nhận thức về động vật – phối hợp với Đại học Tel Aviv. Bên cạnh giải thường niên, quỹ còn dành giải thưởng lớn 10 triệu USD (khoảng 250 tỷ VNĐ) cho ai “bẻ khóa” giao tiếp hai chiều giữa người và động vật.
Elie chọn nghiên cứu chim sẻ vằn vì loài này “rất hay hót”, tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ. “Khi nghe những tiếng hót líu lo, tôi tự hỏi: chúng đang nói gì?” bà kể. Trong hơn 10 năm, bà ghi âm, phân loại tiếng kêu theo tình huống và sử dụng học máy (machine learning) để phân tích ý nghĩa. Các thí nghiệm sau đó chứng minh chim đồng ý với cách phân loại của bà.
Trong một thử nghiệm thú vị, chim sẻ vằn được nghe tiếng kêu từ danh mục và nhấn nút để nhận phần thưởng (hạt giống). Chúng nhanh chóng học cách bỏ qua tiếng kêu không có phần thưởng – giống như con người lướt video nhàm chán trên mạng xã hội. Khi mắc lỗi, chúng thường nhầm lẫn tiếng kêu có ý nghĩa tương tự, chứng tỏ chúng có “hình ảnh tinh thần” về ý nghĩa của âm thanh.
Giáo sư Jonathan Birch từ London School of Economics, thành viên hội đồng giám khảo, đánh giá cao nỗ lực hơn 15 năm của Elie: “Không chỉ xây dựng từ điển 11 ‘từ cốt lõi’, bà còn kiểm chứng với chính những chú chim qua thí nghiệm khéo léo.”
Đây không phải nghiên cứu duy nhất ứng dụng AI vào tiếng động vật. Nhiều nhóm khác đang giải mã tiếng kêu của tinh tinh, chuột sọc châu Phi, cá heo… Với tốc độ phát triển của AI, Giáo sư Yovel cho biết còn “một chặng đường dài” để đạt giao tiếp hai chiều thực sự. Tuy nhiên, Jeremy Coller – tỷ phú sáng lập giải thưởng – lạc quan: “Tôi tin chắc điều này sẽ xảy ra vào năm 2030, mang lại lợi ích cho cả con người và động vật.”
Nghiên cứu của Elie mở ra hy vọng lớn cho lĩnh vực bảo tồn và hiểu biết về thế giới tự nhiên, nhưng cũng đặt ra thách thức đạo đức về cách con người tương tác với động vật trong tương lai.
Tác giả / Nguồn:
Phóng viên Khoa học (Biên tập từ The Guardian, cập nhật ngày 2/7/2026)